Walki o Col di Lana były najkrwawszym epizodem wojny w Dolomitach. Ta niepozorna, trawiasta góra, wznosząca się na prawie 2,5 tysiąca metrów nad doliną Cordevole, zamykała Włochom drogę z Kadoru w głąb austriackiego Tyrolu, do Val Badia i dalej do doliny Pustertal, którą biegła kolej zaopatrująca obronę Tyrolu. Od lipca 1915 roku włoska piechota i alpini raz za razem szturmowali jej strome stoki, a kilkuset obrońców odpierało ich z niewielkich okopów na szczycie. W listopadzie Włosi na kilka godzin zdobyli wierzchołek, ale zostali z niego zepchnięci. Żołnierze nazwali górę „Col di Sangue”, czyli Krwawą Górą. Zimą włoscy saperzy pod kierunkiem porucznika Gelasia Caetaniego wydrążyli w skale korytarz pod austriacką pozycję. W nocy z 17 na 18 kwietnia 1916 roku wybuch ponad pięciu ton materiału wybuchowego rozerwał szczyt, a Włosi szybko go zajęli. Dalej jednak nie przeszli: sąsiednia Monte Sief pozostała w rękach Austriaków.

Nazwa i daty

Polska nazwa pochodzi od włoskiej nazwy góry, Col di Lana (po ladyńsku Col de Lana). Jej najwyższy wierzchołek nazywa się Cima Lana, a różne pomiary podają jego wysokość na 2452 lub 2462 metry. Na stokach góry leżała wieś Pieve, ośrodek gminy Livinallongo, po niemiecku Buchenstein, w ladyńskiej dolinie Fodom, która do 1918 roku należała do austriackiego Tyrolu. Włosi nazywali Col di Lana także „Col di Sangue”. Austro-węgierska historia oficjalna, Österreich-Ungarns letzter Krieg, opisuje walki o górę w ramach trzech włoskich ofensyw w Dolomitach z 1915 roku i rozdziału o wysadzeniu Col di Lana w 1916 roku.

Przyjmujemy daty od 8 lipca 1915 roku do 18 kwietnia 1916 roku. Według części opracowań pierwsze starcia u podnóża góry toczyły się już w czerwcu, ale według historii pułków włoskiej brygady Calabria jej 59 pułk rozpoczął natarcie na szczyt 8 lipca. Zdobycie szczytu nastąpiło po wybuchu miny tuż przed północą 17 kwietnia i w pierwszych godzinach 18 kwietnia, który 59 pułk obchodził potem jako swoje święto. Walki o grzbiet łączący Col di Lana z Monte Sief trwały jeszcze do 24 kwietnia.

Tło

Gdy Włochy w maju 1915 roku przekroczyły granicę, generał Luigi Cadorna skierował główne siły nad Soczę, a w Dolomitach postawił 4 Armię generała Luigiego Navy. Miała ona przebić się w dolinę Pustertal i przeciąć kolej łączącą Tyrol z resztą monarchii. Austriacy nie próbowali bronić samej granicy. Wycofali się na przygotowane pozycje na szczytach i przełęczach, a ich nieliczne wojska, w dużej części oddziały tyrolskich strzelców krajowych i ochotniczych formacji Standschützen, wspierał przybyły pod koniec maja niemiecki Korpus Alpejski. Według części opracowań to jego żołnierze bronili Col di Lana w pierwszych miesiącach wojny, zanim zastąpiły ich wojska austro-węgierskie. Obroną Tyrolu dowodził generał Viktor Dankl.

Col di Lana i Monte Sief tworzyły wysunięty bastion austriackiej linii nad doliną Cordevole. Kto je trzymał, panował nad doliną Livinallongo i nad drogą schodzącą do niej z Kadoru przez przełęcz Falzarego. Włosi mieli przewagę liczebną, ale musieli atakować pod górę, po odsłoniętych trawiastych stokach, na których obrońcy ustawili karabiny maszynowe. Pod Col di Lana nie stosowano metod małych oddziałów górskich, jak w innych częściach Dolomitów: włoska 18 Dywizja, złożona z brygad Calabria i Alpi, prowadziła tu falami frontalne natarcia piechoty.

Pierwsze szturmy (lipiec – wrzesień 1915)

5 lipca 1915 roku brygada Calabria zaczęła wypierać Austriaków z górnej doliny Cordevole, a 8 lipca jej 59 pułk ruszył na szczyt Col di Lana. Natarcie nie przyniosło powodzenia, a 28 lipca oba pułki brygady zaatakowały ponownie, również bez skutku. Przez resztę lata walki toczyły się o pojedyncze skały i okopy na stokach. Austriacka historia oficjalna odnotowuje, że Nava z ociąganiem spełniał rozkazy Cadorny. Gdy na początku września naczelne dowództwo przypomniało mu, że jego armia ma do zimy wedrzeć się do Pustertalu, odpowiedział, że jest to niemożliwe. W drugiej włoskiej ofensywie w Dolomitach, od 16 do 28 września, IX Korpus skupił się na górach nad doliną Travenanzes, a pod Col di Lana jedynie zbliżył się do austriackiej pozycji. Jesienią Navę zastąpił na czele 4 Armii generał Mario Nicolis di Robilant.

Krwawa Góra (październik – grudzień 1915)

W październiku Cadorna polecił 4 Armii zaatakować w Dolomitach, by przeciwnik nie mógł przerzucić wojsk nad Soczę, gdzie szykowała się kolejna wielka ofensywa. W trzeciej ofensywie w Dolomitach, od 18 do 31 października, Col di Lana stała się głównym celem włoskiej 18 Dywizji i lewego skrzydła 17 Dywizji. 22 i 25 października Włosi zdobyli dwie niewielkie, ale ważne pozycje skalne, a 29 października wdarli się do zrujnowanego ogniem okopu około kilometra na południowy wschód od szczytu. Bronili go żołnierze tyrolskich pułków strzelców cesarskich (Kaiserjäger) i niemieccy karabinierzy maszynowi. Gdy padli wszyscy ich oficerowie, a straty sięgnęły 60 procent, Włosi zajęli okop. Według włoskiej historii oficjalnej grupa uderzeniowa IX Korpusu, licząca około 12,5 tysiąca ludzi, straciła od 18 do 31 października 6400 żołnierzy. Austriacy, którzy mieli w tym rejonie niespełna 4300 karabinów, stracili około 1800 ludzi.

7 listopada jeden z batalionów 18 Dywizji niespodziewanym atakiem zdobył szczyt Col di Lana. Historia pułków brygady Calabria przypisuje to III batalionowi 60 pułku piechoty. Część relacji łączy ten sukces z oddziałem podpułkownika Giuseppe „Peppina” Garibaldiego, wnuka bohatera zjednoczenia Włoch, który rok wcześniej dowodził ochotnikami w Argonnach, a za Col di Lana awansował na pułkownika. Włosi nie zdołali jednak utrzymać szczytu. Celny ogień austriackiej artylerii nie pozwolił im się na nim umocnić, a wieczorem lub w nocy na 8 listopada batalion tyrolskich strzelców krajowych zrzucił ich z wierzchołka. Włosi atakowali dalej do 11 listopada, a po przerwie wymuszonej śnieżycą znów 20 i 21 listopada, wychodząc do szturmu z tuneli wykopanych w śniegu. Włoski historyk wojskowy Amedeo Tosti pisał, że brygady Alpi i Calabria zapłaciły na „Kalwarii Kadoru” kolejną krwawą daninę i musiały zadowolić się okopaniem tuż poniżej szczytu. Sama brygada Calabria straciła w 1915 roku pod Col di Lana 3092 ludzi. Kolejny szturm trzech kolumn piechoty, przygotowywany od 11 grudnia, rozbił się kilka dni później w ogniu batalionu strzelców krajowych i austriackiej artylerii.

Mina pod szczytem (zima 1915/1916)

Skoro nie udało się zdobyć góry szturmem, Włosi postanowili wysadzić jej szczyt. Pomysł podsunęło im drążenie schronów i korytarzy w skale. Plan opracował porucznik saperów Gelasio Caetani z rodu książąt Sermonety, z wykształcenia inżynier górnictwa, który przed wojną pracował w kopalniach w Stanach Zjednoczonych. Przez większą część zimy saperzy drążyli ręcznymi wiertarkami i dłutami chodnik pod austriackie stanowiska na wierzchołku. Prace prowadzono możliwie cicho, ale Austriacy już w styczniu 1916 roku zaczęli coś podejrzewać i wystawili nasłuch. Gdy odgłosy wiercenia cichły, uspokajali się, sądząc, że Włosi budują tylko schrony. W połowie marca obawy wróciły, a według części relacji obserwator artylerii z przełęczy Pordoi zauważył ślady prac minerskich. Obrońcy zaczęli drążyć własne chodniki przeciwminowe.

Od lutego szczytu bronił 2 batalion 2 Pułku Tyrolskich Strzelców Cesarskich. 5 kwietnia, według innych źródeł 6 kwietnia, strzelcy w pośpiechu odpalili ładunek 110 kilogramów materiału wybuchowego w najdalej wysuniętym chodniku, by zniszczyć włoskie prace. Kontrmina wybuchła jednak zbyt daleko i tylko lekko uszkodziła oba włoskie chodniki. Włosi na pewien czas przerwali pracę, a potem ją dokończyli. 12 kwietnia chodnik był gotowy. W dwóch komorach minowych umieszczono, według różnych źródeł, od 5 do 5,5 tony żelatyny wybuchowej. Wokół miny zaplanowano natarcie całej brygady: po wybuchu dziewięć kompanii miało zająć szczyt i od razu uderzyć na Monte Sief.

Wysadzenie szczytu (17–18 kwietnia 1916)

Od 15 kwietnia 84 lekkie i 25 ciężkich dział ostrzeliwało Col di Lana. Linie telefoniczne zostały przerwane, okopy i schody prowadzące na szczyt zamieniły się w gruzowisko. W nocy z 16 na 17 kwietnia 6 kompania 2 Pułku Tyrolskich Strzelców Cesarskich pod dowództwem porucznika Antona von Tschurtschenthalera zluzowała na szczycie 5 kompanię. 17 kwietnia wieczorem ranny żołnierz przyniósł w dół meldunek dowódcy załogi: pozycja była „całkowicie rozbita”, przebywanie w schronie stawało się niemożliwe, a sytuacja „straszna”. Kapelan pułku, benedyktyn Anselm Blumenschein, wyruszył na szczyt, by dodać żołnierzom otuchy, ale zginął po drodze od pocisku.

17 kwietnia o 23.35 czasu włoskiego, tuż przed północą, Caetani odpalił minę. Wybuch rozerwał wierzchołek i wyrzucił w powietrze ogromne bloki skalne, zostawiając podwójny lej długości 35 metrów, szerokości 25 i głębokości 12 metrów. Przedpiersia okopów zawaliły się na długości 25 metrów, grzebiąc obrońców. Natychmiast potem włoska artyleria przeniosła ogień na wyznaczone cele, a I batalion 59 pułku piechoty ruszył na szczyt. Główny wierzchołek Włosi zajęli szybko, północno-wschodnią kopułę po ostrej walce. Według austriackiej historii oficjalnej na szczycie było około 280 obrońców. Do niewoli trafiło 170 z nich, a pozostali zginęli lub zostali zasypani. Ponad sto ciał zostało pod gruzami na zawsze. Włosi zdobyli też cztery karabiny maszynowe, dwa moździerze i działo górskie.

Kompanie, które miały obejść szczyt południowo-zachodnim stokiem, zostały jednak zawrócone przez strzelców cesarskich, a o świcie 18 kwietnia natarcie nie posunęło się poza zdobyty wierzchołek. Grzbiet prowadzący ku Monte Sief utrzymał garstka strzelców pod dowództwem podoficera. W nocy na 19 kwietnia dwie kompanie strzelców cesarskich kontratakowały, ale natknęły się na świeże włoskie bataliony. Generał Ludwig Goiginger, dowódca obrony tego odcinka Tyrolu, uznał, że bez silnej artylerii odbicie szczytu oznaczałoby wyniszczenie resztek jego wojsk, i kazał przejść do obrony. Od nocy na 21 kwietnia Włosi z trzecim pułkiem 18 Dywizji szturmowali grzbiet i Monte Sief, ale żołnierze pospolitego ruszenia (Landsturmu), strzelcy cesarscy i Standschützen z doliny Enneberg, choć stracili dwa wysunięte stanowiska na stoku, utrzymali grzbiet i siodło pod Monte Sief. 24 kwietnia, w Poniedziałek Wielkanocny, Włosi wstrzymali natarcie.

Straty

Łącznych strat obu stron w walkach o Col di Lana nie da się dokładnie ustalić. Włoskie opracowania często podają, że walki o górę pochłonęły ponad 8 tysięcy zabitych, zwykle nie wyjaśniając, której strony i jakiego okresu dotyczy ta liczba. Wiadomo, że brygada Calabria straciła tu w 1915 roku 3092 ludzi, a grupa uderzeniowa IX Korpusu w drugiej połowie października 1915 roku 6400 ludzi. Według części opracowań same lawiny zabiły w latach 1915–1916 278 włoskich żołnierzy. Austriacy stracili w październiku 1915 roku na odcinku od Arabby po Tofanę około 1800 ludzi. Po wybuchu miny ponad sto osób zginęło, a 170 dostało się do niewoli. W walkach o Monte Sief od 18 do 24 kwietnia 1916 roku Włosi stracili według austriackiej historii oficjalnej około 2 tysięcy ludzi.

Znaczenie

Zdobycie Col di Lana było jednym z największych sukcesów włoskich w Dolomitach i wielkim wydarzeniem propagandowym. Strategicznie zmieniło jednak niewiele. Austriacy utrzymali Monte Sief i przełęcz za nim, więc droga do Val Badia i Pustertalu pozostała zamknięta. Mina pod Col di Lana stała się za to najsłynniejszym epizodem wojny minowej w Alpach, którą Austriacy zaczęli 1 stycznia 1916 roku na Lagazuoi. Do marca 1918 roku obie strony odpaliły na froncie tyrolskim 34 miny, z czego pięć na Col di Lana i Monte Sief. Ostatnia z nich, austriacka, przecięła w październiku 1917 roku grzbiet Monte Sief. Po klęsce pod Caporetto jesienią 1917 roku Włosi musieli wycofać się z całego tego rejonu.

Caetani dostał za Col di Lana wysokie odznaczenia, a po wojnie był ambasadorem Włoch w Stanach Zjednoczonych. Historia góry stała się jedną z legend wojny w Alpach. Opowiedział ją w 1931 roku film „Berge in Flammen” („Góry w ogniu”) Luisa Trenkera, a dziś na szczycie stoi kaplica ku czci poległych obu stron.

Walki o Col di Lana