Głosy z frontu

(354)

Wojna słowami tych, którzy ją przeżyli.

354 krótkich cytatów z ówczesnych dzienników, listów, wspomnień, przemówień i rozkazów, każdy przy wydarzeniu, którego dotyczy. Każdy pochodzi z przeczytanego przez nas tekstu w domenie publicznej; cytaty obcojęzyczne tłumaczymy i podajemy oryginał.

1914

sierpień

02
- Francja zarządza powszechną mobilizację
  „Stałyśmy tam razem, mała gromadka kobiet, i w milczeniu przeczytałyśmy go do końca, ten rozkaz powstania całego narodu. Mężczyźni nie musieli go czytać. Każdy, z papierami wojskowymi w kieszeni, w chwili, gdy usłyszał bęben, wiedział, co to znaczy, i równie dobrze wiedział, gdzie jest jego miejsce.”
  — Mildred Aldrich, amerykańska pisarka i dziennikarka mieszkająca na wsi pod Crécy-en-Brie · list · źródło ↗
  Oryginał (en)
  We stood there together--a little group of women--and silently read it through--this command for the rising up of a Nation. No need for the men to read it. Each with his military papers in his pocket knew the moment he heard the drum what it meant, and knew equally well his place.
03
- Austro-Węgry wypowiadają wojnę Rosji
  „Żołnierze!... Spotkał was ten zaszczyt niezmierny, że pierwsi pójdziecie do Królestwa i przestąpicie granicę rosyjskiego zaboru, jako czołowa kolumna wojska polskiego, idącego walczyć za oswobodzenie ojczyzny. […] Patrzę na was, jako na kadry, z których rozwinąć się ma przyszła armia polska, i pozdrawiam was, jako pierwszą kadrową kompanię.”
  — Józef Piłsudski, komendant Związków i Drużyn Strzeleckich · przemówienie · źródło ↗
04
- Niemcy wypowiadają wojnę Belgii
  „Wszędzie, we Flandrii i w Walonii, w miastach i na wsi, jedno uczucie ściska serca: patriotyzm; jedna wizja wypełnia umysły: nasza zagrożona niepodległość; jeden obowiązek narzuca się naszej woli: uparty opór. […] Wierzę w nasze przeznaczenie. Kraj, który się broni, zyskuje szacunek wszystkich: taki kraj nie ginie.”
  — Albert I, król Belgów · przemówienie · źródło ↗
  Oryginał (fr)
  Partout, en Flandre et en Wallonie, dans les villes et dans les campagnes, un seul sentiment étreint les cœurs, le patriotisme ; une seule vision emplit les esprits, notre indépendance compromise ; un seul devoir s’impose à nos volontés, la résistance opiniâtre. […] J’ai foi dans nos destinées. Un pays qui se défend s’impose au respect de tous : ce pays ne périt pas.
06
- Austro-Węgry wypowiadają wojnę Rosji
  „6.VIII 1914 — czwartek. Alarm o 2-ej rano. Zbiórka przed 3-cią. Wymarsz z Krakowa I kompanii kadrowej wojsk polskich o 4-ej rano. 8:45 komora austriacka. 9:45 rano przekroczenie granicy rosyjskiej (za nami patrol austr.). Postój w Michałowicach 12—3. Przybycie do Słomnik. Przywitanie, na rynku „Jeszcze Polska nie zginęła”. Deszcz. Nocleg w gminie.”
  — Kazimierz Luboń-Kamiński, szeregowy I Kompanii Kadrowej · dziennik · źródło ↗
14
- Odezwa wielkiego księcia Mikołaja do Polaków
  „Z sercem otwartem i bratersko podaną dłonią idzie do Was na spotkanie Wielka Rosya. Wierzy ona, iż nie zardzewiał miecz, który rozgromił wroga pod Grunwaldem. Od brzegów Oceanu Spokojnego do Mórz Północnych dążą hufce rosyjskie. Jutrzenka życia nowego świta dla was.”
  — wielki książę Mikołaj Mikołajewicz, naczelny wódz armii rosyjskiej · odezwa · źródło ↗
17
- Francuzi ponownie zajmują Miluzę
  „Blask zachodzącego słońca i wiatr od morza przychodzą do nas tego wieczoru także od strony wrogów, ze wschodu, znad Renu. Łagodny wieczór, w którym można było jeszcze wierzyć – w ostateczności, gdyby rachunek prawdopodobieństwa po prostu ustąpił szczęściu – że w tej wojnie nie będzie zabitych.”
  — Jean Giraudoux, żołnierz francuskiej piechoty w Alzacji · dziennik · źródło ↗
  Oryginał (fr)
  Les reflets du couchant, le vent de la mer nous viennent aussi ce soir de chez nos ennemis, de l’Est, du Rhin. Douce soirée où l’on pouvait encore croire — à la rigueur, le calcul des probabilités cédant simplement à la chance — qu’il n’y aurait pas de morts pendant la guerre.
21
- Bitwa pod Gąbinem w Prusach Wschodnich
  „Wczoraj był chyba najcięższy dzień mojego żołnierskiego życia: odwrót przed Rosjanami. Silne siły maszerują znad Narwi na nasze tyły i grożą odcięciem nas od Wisły. Musieliśmy przerwać pomyślnie rozpoczętą bitwę i się cofnąć. To hańba, biedne Prusy Wschodnie! Nie chciałem tego, ale nie zdołałem przeforsować swojego zdania.”
  — Max Hoffmann, podpułkownik, oficer operacyjny sztabu niemieckiej 8 Armii · dziennik · źródło ↗
  Oryginał (de)
  Gestern war wohl der schwerste Tag meines militärischen Lebens, — Rückzug vor den Russen. Starke Kräfte marschieren vom Narew her gegen unseren Rücken und drohen uns von der Weichsel abzuschneiden. Wir mußten die günstig begonnene Schlacht abbrechen und zurück. Es ist schmachvoll, das arme Ostpreußen! Ich wollte nicht, drang aber nicht durch.
23
- Bitwa pod Mons
  „I powoli, krok za krokiem, ruszamy z powrotem z naszym żałosnym ładunkiem. Przez mokre rowy, które przeskakiwaliśmy w natarciu. Raz po raz stopa trafia na coś miękkiego: zabity. Zmęczone kości odmawiają posłuszeństwa. Nic nie pomoże, trzeba dać radę.”
  — Walter Bloem, kapitan rezerwy, dowódca kompanii w brandenburskim 12 Pułku Grenadierów · wspomnienia · źródło ↗
  Oryginał (de)
  Und langsam, Schub auf Schub, treten wir den Rückmarsch an mit unserer Jammerfracht. Durch die nassen Gräben hindurch, die wir stürmend übersprungen. Und ab und zu stößt der Fuß an etwas Weiches: ein Toter. Die müden Knochen wollen den Dienst versagen. Hilft nichts, muß geschafft werden.
26
- Bitwa pod Le Cateau
  „Dobrze pamiętam martwą ciszę w małym pokoju w Bertry, gdy szybko rozważałem te argumenty, i westchnienie ulgi, gdy zapytałem Allenby'ego, czy przyjmie moje rozkazy, a on odpowiedział twierdząco, a ja rzekłem: „Dobrze, panowie, będziemy walczyć, a generała Snowa także poproszę, by działał pod moimi rozkazami”.”
  — Horace Smith-Dorrien, dowódca brytyjskiego II Korpusu · wspomnienia · źródło ↗
  Oryginał (en)
  Well do I remember the dead silence in the little room at Bertry when I was rapidly considering these points and the sigh of relief when, on my asking Allenby if he would accept orders from me, and he replied in the affirmative, I remarked: “ Very well, gentlemen, we will fight, and I will ask General Snow to act under me as well.”
28
- Niemcy niszczą Lowanium
  „Domy po obu stronach były albo częściowo zburzone, albo jeszcze się tliły. Żołnierze metodycznie wynosili wszystko, co cenne, żywność i wino, a potem podpalali meble i zasłony. Wszystko odbywało się nadzwyczaj rzeczowo.”
  — Hugh Gibson, sekretarz poselstwa Stanów Zjednoczonych w Brukseli · dziennik · źródło ↗
  Oryginał (en)
  The houses on both sides were either partially destroyed or smouldering. Soldiers were systematically removing what was to be found in the way of valuables, food, and wine, and then setting fire to the furniture and hangings. It was all most businesslike.
30
- Koniec bitwy nad Złotą Lipą
  „Dzienniki donoszą wprawdzie o samych zwycięstwach – tłumaczył mi mój przyjaciel – ale te zwycięstwa są coraz bliżej Lwowa. Żona dostała wczoraj spazmów, jak wyczytała znowu o jakimś zwycięstwie.”
  — Jerzy Bandrowski, pisarz i dziennikarz we Lwowie · wspomnienia · źródło ↗
- Koniec bitwy pod Tannenbergiem
  „– Wielkie nieszczęście... Ale nie wolno mi panu o tym mówić. Wielki książę Mikołaj nie chce, by wiadomość wyszła na jaw przed upływem kilku dni. […] – Armia Samsonowa jest zniszczona. To wszystko, co wiem. […] – Byliśmy winni tę ofiarę Francji, która okazała się tak doskonałą sojuszniczką.”
  — Maurice Paléologue, ambasador Francji w Petersburgu, notuje słowa ministra Siergieja Sazonowa · dziennik · źródło ↗
  Oryginał (fr)
  — Un grand malheur... Mais je n'ai pas le droit de vous en parler. Le grand-duc Nicolas ne veut pas que la nouvelle soit connue avant quelques jours. […] — L'armée de Samsonow est détruite. C'est tout ce que je sais. […] — Nous devions ce sacrifice à la France, qui s'est montrée une si parfaite alliée.

wrzesień

02
- Rząd francuski przenosi się do Bordeaux
  „Wszystko składa się na ponure wrażenie urzędowego exodusu, wolnego od wszelkiego protokołu, za to podporządkowanego dyscyplinie wojskowej. Pociąg gwiżdże nieśmiało. Odjeżdżamy ze ściśniętym sercem. Moje oczy uparcie trzymają się mglistych zarysów uśpionego miasta.”
  — Raymond Poincaré, prezydent Republiki Francuskiej · wspomnienia · źródło ↗
  Oryginał (fr)
  Tout concourt à me donner l’impression lugubre d’un exode officiel, affranchi de tout protocole, mais soumis, en revanche, à une discipline militaire. Le train siffle, timidement. Nous partons, le cœur serré. Mes yeux restent obstinément attachés sur les formes vagues de la ville endormie.
03
- Rosjanie zdobywają Lwów
  „Niedaleko wylotu ulicy Akademickiej na plac Halicki do dragona podeszła sanitariuszka austriacka i podała mu na tacy spory kielich wódki. — Mocna? — spytał dragon. Towarzyszący sanitariuszce pan zapewnił żołnierza, że bardzo mocna. Żołnierz chwilę się wahał, wreszcie zawołał: — Nie chaczu! I ścisnąwszy konia ostrogami pojechał dalej.”
  — Jerzy Bandrowski, pisarz i dziennikarz we Lwowie · wspomnienia · źródło ↗
05
- Początek bitwy nad Ourcq
  „Potem nad jednym przysiółkiem unosił się dymek, potem nad drugim; potem pojawiał się maleńki płomyk, niewiele większy od iskry; a o zmroku cała równina stała w ogniu, oświetlając Mareuil na pierwszym planie, ciche i nietknięte. Przez równinę ciągnęły się długie szeregi stogów i młynów. Zajmowały się jeden po drugim, aż o dziesiątej stały jak procesja ogromnych pochodni na tle mojej ukochanej panoramy.”
  — Mildred Aldrich, amerykańska pisarka i dziennikarka mieszkająca na wsi pod Crécy-en-Brie · list · źródło ↗
  Oryginał (en)
  Then a little smoke would rise from one hamlet, then from another; then a tiny flame--hardly more than a spark--would be visible; and by dark the whole plain was on fire, lighting up Mareuil in the foreground, silent and untouched. There were long lines of grain-stacks and mills stretching along the plain. One by one they took fire, until, by ten o'clock, they stood like a procession of huge torches across my beloved panorama.
06
- Początek bitwy nad Marną
  „Co się stało i dlaczego mieliśmy nagle zawrócić przeciw nieprzyjacielowi po dziesięciu dniach odwrotu, nie potrafiliśmy pojąć; ale fakt był faktem, a różnica w nastroju żołnierzy była ogromna. Maszerowali dwa razy lepiej, gwiżdżąc i śpiewając, z powrotem przez Tournan i dalej na Villeneuve.”
  — Edward Gleichen, generał brygady, dowódca brytyjskiej 15 Brygady Piechoty (5 Dywizja) · dziennik · źródło ↗
  Oryginał (en)
  What had happened, or why we were suddenly to turn against the enemy after ten days of retreat, we could not conceive; but the fact was there, and the difference in the spirits of the men was enormous. They marched twice as well, whistling and singing, back through Tournans and on to Villeneuve.
07
- Początek bitwy nad Ourcq
  „Za nim następne auto, potem kolejne i jeszcze kolejne, setki, bezgłośnie, bez końca. W świetle wschodzącego księżyca rozpoznajemy lekko połyskujące ceratowe czapki szoferów taksówek. W wozach majaczą pochylone głowy śpiących żołnierzy. Ktoś pyta: – Ranni? Odpowiadają nam w przejeździe: – Nie. To 7 Dywizja. Jedziemy z Paryża. Jedziemy tam!…”
  — Paul Lintier, kanonier francuskiego 44 Pułku Artylerii · dziennik · źródło ↗
  Oryginał (fr)
  Une autre auto suit, puis d'autres et d'autres encore, des centaines, silencieuses, interminablement. On reconnaît, luisant un peu, sous la lune qui s'est levée, les casquettes de toile cirée des chauffeurs de taxis. On entrevoit dans les voitures des têtes penchées de soldats qui dorment. Quelqu'un interroge : — Blessés? On nous répond au passage : — Non. C'est la 7e division. On vient de Paris. On va là-bas!...
09
- Niemcy wycofują się znad Marny
  „Jest źle. Walki na wschód od Paryża rozstrzygną się na naszą niekorzyść. Jedna z naszych armii musi się cofnąć, pozostałe będą musiały pójść za nią. Tak pełen nadziei początek wojny obróci się w swoje przeciwieństwo. Muszę znieść to, co się dzieje, i będę stał albo padnę razem z moim krajem.”
  — Helmuth von Moltke, szef Sztabu Generalnego armii niemieckiej, w liście do żony z kwatery głównej w Luksemburgu · list · źródło ↗
  Oryginał (de)
  Es geht schlecht. Die Kämpfe im Osten von Paris werden zu unseren Ungunsten ausfallen. Die eine unserer Armeen muß zurückgehen, die andern werden folgen müssen. Der so hoffnungsvoll begonnene Anfang des Krieges wird in das Gegenteil umschlagen. — Ich muß das, was geschieht, tragen, und werde mit meinem Lande stehen oder fallen.
12
- Wielki odwrót Austro-Węgier w Galicji
  „Od rana trzydziestego zaczęły w naszym mieście rwać się rosyjskie szrapnele. […] Całą noc my, kilka pań — ja, doktorowa, żona sędziego pokoju, aptekarzowa, żona jednego kupca, nasza służąca — kopałyśmy u nas na podwórzu dół. Proszę spojrzeć, oto odciski, do dziś nie zeszły, ręce krwią się sączyły. […] Nad ranem przeniosłyśmy się tam z dziećmi, zabrałyśmy, co się dało, do picia i jedzenia.”
  — Stiepan Kondruszkin, rosyjski pisarz i korespondent wojenny; przytacza relację spotkanej w pociągu kobiety z guberni lubelskiej, matki trojga dzieci · relacja · źródło ↗
  Oryginał (ru)
  Съ утра тридцатаго начали въ нашемъ городѣ русскія шрапнели рваться. […] Цѣлую ночь мы, нѣсколько дамъ, — я, докторша, мировиха, аптекарша, жена одного торговца, прислуга наша — у насъ на дворѣ яму рыли. Глядите, вотъ мозоли, еще до сихъ поръ не сошли, кровью руки сочились. […] Къ утру туда и переселились съ дѣтьми, захватили, что могли, пить-ѣсть.
18
- Początek bitwy nad Aisne
  „Przy pięciu wozach artyleryjskich leżą wszystkie konie (najbliższy wóz jest cały), trzy konie z prawej, trzy z lewej, z nogami w górze, i wierzgają. Obsługa czołga się po ziemi, wielu nie żyje. Przed chwilą kolumna była jeszcze cała i wesoła. A teraz wygląda to tak, jakby ktoś trzasnął wielką packą na muchy.”
  — Hans Stegemann, feldfebel prowadzący wozy z amunicją dla strzelców, student Akademii Leśnej w Eberswalde · list · źródło ↗
  Oryginał (de)
  Von den fünf Artilleriewagen liegen die Gäule alle da (der nächste ist heil), drei Pferde rechts, drei Pferde links und halten die Beine hoch und strampeln. Die Bedienungsmannschaften kriechen am Boden umher, viele sind tot. Eben war die Kolonne noch heil und fidel. Und nun sieht es aus, als ob jemand mit einer großen Fliegenklappe zugeschlagen hat.
19
- Pożar katedry w Reims
  „Wkrótce rozległ się suchy trzask: połowa wielkiej rozety pękła, a przez wyłom wdarł się gęsty dym. I oto przez ziejącą ranę przesączył się łagodnie promień słońca, jedyny, jaki widziano w ten dzień mgły i deszczu, wydłużył się powoli przez nawę aż do prezbiterium, musnął ołtarz, spoczął na nim przez chwilę i zniknął.”
  — Maurice Landrieux, proboszcz katedry w Reims · wspomnienia · źródło ↗
  Oryginał (fr)
  On entendit bientôt un claquement sec : la moitié de la Grande Rose éclatait, et une fumée épaisse s’engouffra par la brèche. Et voici que doucement un rayon de soleil, le seul qu’on ait vu dans cette journée de brume et de pluie, filtra par la plaie béante, s’allongea lentement à travers la nef jusqu’au Sanctuaire, caressa l’autel, s’y reposa un moment et disparut.
22
- Początek pierwszej bitwy w Pikardii
  „Bateria rusza. Grzmotowi artylerii towarzyszy trzask karabinów i karabinów maszynowych. Nieprzyjaciel opiera się okrążeniu i staje frontem. Trzeba zapewne jeszcze bardziej wydłużyć ten ruch. Znów maszerujemy na północ, w stronę Roye. Powodzenie manewru to kwestia liczby: ale czy mamy teraz tę liczbę?”
  — Paul Lintier, kanonier francuskiego 44 Pułku Artylerii · dziennik · źródło ↗
  Oryginał (fr)
  La batterie s'ébranle. Un bruit de mousqueterie et de mitrailleuses accompagne le tonnerre de l'artillerie. L'ennemi résiste à l'enveloppement et fait face. Il faut, sans doute, accentuer le mouvement. Nous reprenons notre marche vers le nord, vers Roye. Le succès de la manœuvre est une question de nombre: mais avons-nous le nombre à présent?
28
- Początek oblężenia Antwerpii
  „Miło na nich patrzeć: mężczyźni i chłopcy o całkiem przystojnych twarzach i jasnych oczach. Najbardziej wzruszające jest ich kompletne wyczerpanie. Zasypiają nawet wtedy, gdy opatruje się im rany.”
  — Sarah Macnaughtan, brytyjska pisarka, sanitariuszka w szpitalu polowym Mabel St Clair Stobart w Antwerpii · dziennik · źródło ↗
  Oryginał (en)
  They are a nice-looking lot of men and boys, with rather handsome faces and clear eyes. Their absolute exhaustion is the most pathetic thing about them. They fall asleep even when their wounds are being dressed.

październik

10
- Początek bitwy pod La Bassée
  „Trudno było się połapać, co się dzieje, bo nie mieliśmy najmniejszego pojęcia, gdzie jest reszta naszej własnej armii, nie mówiąc już o Francuzach czy Niemcach. Nikt, zdawało się, nic nie wiedział, poza tym, że pewnie wkrótce znów będziemy walczyć.”
  — Edward Gleichen, generał brygady, dowódca brytyjskiej 15 Brygady Piechoty (5 Dywizja) · dziennik · źródło ↗
  Oryginał (en)
  It was very puzzling to make out what was happening, for we had not even the vaguest idea where the rest of our own Army was, let alone the French or Germans. Nobody seemed to know anything, except that we should probably soon be fighting again.
22
- Początek bitwy nad Yser
  „Dziś rano wzięliśmy rannego jeńca. Gdy go prowadzono, nie padło ani jedno słowo nienawiści, ani jedna obelga. Dwóch marynarzy pomagało mu iść. Mówił: „Dzień dobry. Wojna jest straszna”. A ludzie mu odpowiadali. Nasi chłopcy są bardziej Francuzami, niż im się wydaje!”
  — Gautier, chorąży marynarki (enseigne de vaisseau) w brygadzie fizylierów marynarki w Diksmuide · list · źródło ↗
  Oryginał (fr)
  Et ce matin (22) nous avons fait un prisonnier blessé. Sur son passage pas un mot de haine, pas une injure. Deux marins l'aidaient à marcher. Il disait : « Bonjour. La guerre est terrible. » Et les hommes répondaient. Ils sont plus Français qu'ils ne croient, nos hommes !
24
- Koniec bitwy pod Dęblinem
  „Za Laskami zwiedzałem stanowiska rezerwy. Sąsiednie jej oddziały, nie wytrzymując bombardowania, już ustąpiły z placu. Raz po razu biły na wieś i teren poza wsią wielkie «kuferki». Po uderzeniu każdego powstała jama, w której konia pogrzebać można, albo chaty stawały jak zapałki w płomieniach. Nasz batalion uzupełniający w szyku rozwiniętym leżał przyciśnięty do ziemi.”
  — Józef Piłsudski, komendant 1 pułku Legionów Polskich · wspomnienia · źródło ↗
25
- Początek bitwy nad Yser
  „Czegóż się nie przeżywa w takim szturmie! Dojrzewa się o całe lata. Śmierć świszcze, grad z karabinów maszynowych i grad kul, w każdej chwili myśli się, że się jest trafionym. […] Precz z wojną, najohydniejszym wyrodkiem ludzkich występków! Ludzie zarzynają się masowo, nie znając się, nie nienawidząc, nie kochając.”
  — Kurt Peterson, student filozofii z Berlina, żołnierz niemiecki w natarciu na Diksmuide · list · źródło ↗
  Oryginał (de)
  Was erlebt man nicht in einem solchen Sturm! Man reift um Jahre. Der Tod saust; Maschinengewehrhagel und Kugelhagel, jeden Augenblick glaubt man getroffen zu werden. […] Weg mit dem Krieg, der scheußlichsten Mißgeburt der Menschenlaster! Menschen schlachten sich in Massen ab, ohne sich zu kennen, zu hassen, zu lieben.
30
- Flota turecka atakuje rosyjskie porty
  „Gdy ktoś odwołał go od stolika karcianego, żeby przekazać mu tę wiadomość, Dżemal był bardzo poruszony. — Nic o tym nie wiem — odpowiedział. — Nie stało się to na mój rozkaz. […] — Czemu nie zrzucisz maski posłańca wielkiego wezyra i nie porozmawiasz ze mną jako Talaat? — zapytałem. Roześmiał się i powiedział: — No cóż, Wangenheim, Enver i ja wolimy, żeby wojna przyszła teraz.”
  — Henry Morgenthau, ambasador Stanów Zjednoczonych w Konstantynopolu; przytacza słowa Dżemala, ministra marynarki, i Talaata · wspomnienia · źródło ↗
  Oryginał (en)
  When someone called him from the card table to tell him the news, Djemal was much excited. “I know nothing about it,” he replied. “It has not been done by my orders.” […] “Why don’t you drop your mask as messenger boy of the Grand Vizier and talk to me as Talaat?” I asked. He laughed and said: “Well, Wangenheim, Enver, and I prefer that the war shall come now.”
31
- Krytyczny dzień pod Ypres
  „Osobiście czułem się tak, jakby ostatnia zapora między Niemcami a wybrzeżem kanału La Manche została przełamana, i oceniałem sytuację jako niezwykle groźną. Było to dramatyczne pół godziny, najgorsze, jakie przeżyłem w życiu tak pełnym kolei losu jak moje.”
  — John French, naczelny dowódca Brytyjskiego Korpusu Ekspedycyjnego · wspomnienia · źródło ↗
  Oryginał (en)
  Personally I felt as if the last barrier between the Germans and the Channel seaboard was broken down, and I viewed the situation with the utmost gravity. It was a dramatic half hour, the worst I ever spent in a life full of vicissitudes such as mine had been.

listopad

02
- Rosja wypowiada wojnę Turcji
  „Pytam Sazonowa o sens tego ostatniego zdania, które brzmi, jakby je wyjęto z ksiąg sybillińskich. — Będziemy zmuszeni — odpowiada — kazać Turcji drogo zapłacić za jej dzisiejsze zaślepienie... Będziemy musieli wziąć nad Bosforem solidne gwarancje. Co do Konstantynopola, osobiście nie życzę sobie, by Turków z niego wypędzono. Chętnie zostawiłbym im stare bizantyjskie miasto z dużym ogrodem warzywnym dookoła. Ale nic więcej!”
  — Maurice Paléologue, ambasador Francji w Piotrogrodzie, notuje słowa ministra spraw zagranicznych Siergieja Sazonowa · dziennik · źródło ↗
  Oryginał (fr)
  J'interroge Sazonow sur le sens de cette dernière phrase, qui paraît extraite des Livres sibyllins. — Nous serons obligés, me répond-il, de faire payer cher à la Turquie son aberration d'aujourd'hui... Il nous faudra prendre, sur le Bosphore, de solides garanties. Quant à Constantinople, je ne souhaite pas, personnellement, que les Turcs en soient chassés. Je leur laisserais volontiers la vieille cité byzantine, avec un grand potager tout autour. Mais pas plus !
10
- Początek bitwy pod Krakowem
  „Prawie w środku wsi widzę, jak kobieta jakaś, otoczona dziećmi, z chwilą, gdy nas zobaczyła, zakryła oczy rękami, przysiadła na przyzbie i zalewa się rzewnymi łzami. […] „Czy to Ulina Mała tam, w dole?” — Ulina, panie, Ulina — odpowiada z płaczem. […] „Moskale jeszcze u was nie byli?” — pytam dziada. — A jakże, panie, byli! — odpowiada — wczoraj po południu byli kozacy.”
  — Józef Piłsudski, komendant 1 pułku Legionów Polskich · wspomnienia · źródło ↗
20
- Początek bitwy pod Krakowem
  „Przy prowizorycznym bufecie znakomity aktor, […] teraz w płaszcz legionowego żołnierza na stałe przebrany, rwał zębami duże kęsy kiełbasy i zagryzał je tęgimi ułamkami chleba ze szczerze wilczym apetytem. […] Na zapytanie, skąd wraca, odpowiada poprzez kiełbasę: — A spod tych Krzywopłotów. […] — Bitwa — to bajki! To bajki! Pochód, to dopiero prawdziwa nędza. Nogi na nic, w butach błoto. Zimno trzęsie, bieda!...”
  — Stefan Żeromski, pisarz, opisuje odjazd ostatniego pociągu ewakuacyjnego z Krakowa · wspomnienia · źródło ↗
22
- Druga niemiecka ofensywa na Warszawę
  „Nasze lewe skrzydło zostało pobite. Jak to naprawić i uratować, jeszcze nie wiem, ale może jeszcze coś mi przyjdzie do głowy. Wszystko wisiało na ostrzu noża. Mogliśmy odnieść wielkie zwycięstwo, ale wojsko zawiodło, ludzie już nie mogli; oficerowie polegli, a wrogów jest za wielu.”
  — Max Hoffmann, podpułkownik, pierwszy oficer sztabu naczelnego dowódcy na Wschodzie (Ober Ost) · dziennik · źródło ↗
  Oryginał (de)
  Unser linker Flügel ist geschlagen. Wie wir die Sache einrenken und retten können, weiß ich noch nicht — es wird mir aber vielleicht noch etwas einfallen. Es stand auf Messerschneide. Wir konnten einen großen Sieg haben, aber die Truppe versagte, die Leute konnten nicht mehr; die Offiziere sind tot und der Feinde sind zu viele.
23
- Koniec pierwszej bitwy pod Ypres
  „To, że jeszcze żyję, zupełnie nietknięty, jest cudem. Szliśmy szosą w górę ku Ypres aż do północnego wylotu Gheluwe. […] Wszystkie drzewa przy szosie doszczętnie poszarpane kulami, po lewej i prawej martwe konie i ludzie, domy przy drodze: gruzy.”
  — Fritz Philipps, student rolnictwa z Jeny, niemiecki obserwator wysłany na przedpole pod Ypres · list · źródło ↗
  Oryginał (de)
  Daß ich noch lebe, völlig unversehrt, ist ein Wunder. Wir marschierten die Chaussee nach Ypern herauf bis zum Nordausgang von Gheluwe. […] Sämtliche Bäume der Chaussee völlig von Kugeln zerfetzt, links und rechts tote Pferde und Menschen, die Häuser an der Straße: Trümmer.

grudzień

02
- Liebknecht głosuje przeciw kredytom wojennym
  „Głosuję chętnie za wszystkim, co może ulżyć ciężkiemu losowi naszych braci na polu bitwy, a także rannych i chorych, dla których czuję najgłębsze współczucie. Ale na znak protestu przeciw wojnie, […] przeciw pogwałceniu neutralności Belgii i Luksemburga, […] głosuję przeciw żądanym kredytom wojennym.”
  — Karl Liebknecht, poseł socjaldemokratyczny do Reichstagu · odezwa · źródło ↗
  Oryginał (en)
  I vote willingly for everything which may relieve the hard fate of our brothers on the battlefield as well as that of the wounded and sick, for whom I feel the deepest compassion. But as a protest against the war, […] against the violation of the neutrality of Belgium and Luxemburg, […] I vote against the war credits demanded.
06
- Początek bitwy pod Limanową
  „Młody zupełnie chłopiec szedł, opierając się o karabin, z miną niezwykle rozpromienioną. […] — Z którego batalionu, chłopcze? — rzuciłem zapytanie. — Z trzeciego, Obywatelu Komendancie! — Gdzieście oberwali? — W serce! — odpowiedział, a w głosie czuć było dumę z tak niezwykłej rany. — Głupstwa gadacie! Gdzieżbyście spacerowali z taką raną?”
  — Józef Piłsudski, komendant oddziału Legionów Polskich · wspomnienia · źródło ↗
24
- Rozejm bożonarodzeniowy
  „Jeden wrzasnął w naszą stronę: „Wy chcieć przyjść do Paryż, wy do Paryż nie przyjść”. Nasi naprzeciwko śpiewali na głosy kolędy i nasze pieśni ojczyźniane. Gdy ktoś śpiewał solo, przeciwnik bił brawo; cicho jak mysz słuchał Francuz naszych kolęd, które pewnie i wy śpiewaliście o tej samej porze.”
  — Gotthold von Rohden, student teologii, niemiecki żołnierz na froncie pod Arras, w liście do rodziców · list · źródło ↗
  Oryginał (de)
  Einer brüllte hinüber: „Sie wollen kommen nach Paris, sie nach Paris kommen nicht.“ Die drüben sangen Weihnachtslieder mehrstimmig und unsere Vaterlandslieder. Wenn einer ein Solo gab, klatschte das Gegenüber Beifall, mäuschenstill lauschte der Franzmann unsern Christnachtsliedern, die Ihr zu gleicher Zeit wohl auch gesungen.