Głosy z frontu

(354)

1916

styczeń

20
- Czarnogóra prosi o rozejm
  „Co mówisz o Czarnogórze? Nie ufam temu staremu królowi i boję się, że coś knuje, bo jest wielce niegodny zaufania, a nade wszystko niewdzięczny. Co się stało z biednymi wojskami serbskimi, które tam poszły? Włochy są moim zdaniem odrażające i tak tchórzliwe – łatwo mogły ocalić Czarnogórę.”
  — Aleksandra Fiodorowna, cesarzowa Rosji, w liście do męża, cesarza Mikołaja II · list · źródło ↗
  Oryginał (en)
  What do you say about Montenegro? I don’t trust that old King & fear he may be up to mischief as he is most untrustworthy & above all ungrateful. What have the poor Servian troops done wh. had gone there? Italy is disgusting to my mind & so cowardly, she easily might have saved Montenegro.
- Koniec rozejmu w Czarnogórze
  „Do generała Vukoticia, dowodzącego armią czarnogórską: Rozkazuję panu ponownie stawiać nieprzyjacielowi opór w najenergiczniejszy możliwy sposób. W razie odwrotu iść w kierunku armii serbskiej ku Durazzo. […] Książę Mirko i wszyscy inni ministrowie, którzy pozostali, nie mogą w żadnym wypadku podejmować rokowań z kimkolwiek.”
  — Mikołaj I, król Czarnogóry, w rozkazie wysłanym z Brindisi do dowódcy armii czarnogórskiej · rozkaz · źródło ↗
  Oryginał (en)
  To General Vukovitch, commanding the Montenegrin Army:—I order you anew to resist the enemy in the most energetic way possible. In the event of a retreat, follow the direction of the Serbian army towards Durazzo. [...] Prince Mirko and all the other Ministers who have remained cannot in any case open negotiations with any one whatever.
25
- Wielka Brytania wprowadza pobór
  „Osobiście czuję instynktowną odrazę do zmuszania człowieka do walki, gdy on tego nie chce. Ale to sprawa czysto osobista. Sądzę natomiast, że uchwalając tę ustawę – a to jest przymus, choćby najmniejszy – umniejszamy chwałę tego kraju. Naszą chwałą w całej tej wojnie było moim zdaniem właśnie to, że nie było przymusu, że kraj powstał niemal zjednoczony, praktycznie niemal jak jeden mąż.”
  — Frank Russell, 2. hrabia Russell, członek Izby Lordów, przeciwnik ustawy o służbie wojskowej · przemówienie · źródło ↗
  Oryginał (en)
  Personally I have an instinctive abhorrence to making a man fight when he does not want to. But that is merely a personal matter. I do think that in passing this Bill—it is compulsion, no matter how little—we are diminishing the glory of this country. Our glory throughout this war, to my mind, has been the fact that there was no compulsion, that the country arose almost united, almost as one man practically.

luty

17
- Rosjanie zdobywają Erzurum
  „Z całego serca gratuluję Ci, że Erzurum padło. To musiała być wspaniała walka, i jak szybko poszło. Co za pociecha – a dla tamtych porządny cios moralny. Oby tylko zostało teraz w naszych rękach. […] jeśli, kiedy w końcu ruszymy naprzód, oni wejdą nam od tyłu przez Rumunię – kto osłoni tyły naszej armii?”
  — Aleksandra Fiodorowna, cesarzowa Rosji, w liście do męża, cesarza Mikołaja II · list · źródło ↗
  Oryginał (en)
  With all my heart I congratulate you that Erzerum has fallen. Splendid fighting it must have been, & how quick it went. Such a comfort — & to the others a good moral crush. May it only remain in our hands now. [...] if, when we advance at last, they come from behind through Roumania — who covers the back of our army?
18
- Początek bitwy pod Verdun
  „Przed chwilą przyszła wiadomość, że atak przesunięto o kolejne 24 godziny, a wkrótce potem hasło, że wyznaczono go teraz na 20. Wygląda to na ostateczne, choć nie ma widoków na poprawę pogody. Iść mamy zresztą z tornistrami, zostawiając wszystko, co zbędne. Żegnam się z Wami, ukochani Rodzice i Bracie, z głębi przepełnionego serca; dzięki, serdeczne dzięki za wszystko, co dla mnie zrobiliście.”
  — Otto Hainebach, student filozofii z Berlina, żołnierz armii niemieckiej pod Verdun · list · źródło ↗
  Oryginał (de)
  Vorhin kam die Nachricht, daß der Angriff weiter um 24 Stunden verschoben, und bald darauf die Parole, daß er nunmehr auf den 20. festgesetzt sei. Das scheint definitiv zu sein, trotzdem keine Aussicht auf eine Besserung des Wetters besteht. Übrigens soll es mit Tornister gehen, unter Zurücklassung alles Entbehrlichen. Ich nehme Abschied von Euch, Ihr geliebten Eltern und Bruder, aus tiefstem, übervollem Herzen; Dank, innigen Dank für alles, was Ihr an mir getan.

marzec

02
- Niemcy zdobywają fort Douaumont
  „Rankiem 27. jeden z naszych starych poszedł na Demi-Lune i wypatrywał wojskowego samochodu jadącego od Meaux. Po wielu godzinach czekania jeden wreszcie się pojawił. Wybiegł na drogę i zamachał, a gdy szofer zahamował, zawołał: „A Verdun?”. „Trzyma się” – brzmiała odpowiedź, i auto pomknęło dalej. Tylko tyle wiadomości mieliśmy w tamtych dniach.”
  — Mildred Aldrich, amerykańska pisarka i dziennikarka mieszkająca na wsi pod Crécy-en-Brie · list · źródło ↗
  Oryginał (en)
  On the morning of the 27th one of our old men went to the Demi-Lune and watched for a military car coming in from Meaux. After hours of waiting, one finally appeared. He ran into the road and hailed it, and as the chauffeur put on his brakes, he called: "Et Verdun?" "Elle tient," was the reply, and the auto rushed on. That was all the news we had in those days.
19
- Początek bitwy nad jeziorem Narocz
  „Rosjanie zaatakowali w kilku miejscach bardzo silnie i jak dotąd wszędzie odbili się z ciężkimi stratami. Przed samym XXI Korpusem naliczono z naszych pozycji 9270 rosyjskich zabitych, którzy leżą przed frontem. Z naszych odwodów nie musieliśmy jeszcze niczego użyć, a własne straty są uderzająco niskie — dotąd około 560 ludzi.”
  — Max Hoffmann, pierwszy oficer sztabu naczelnego dowódcy na Wschodzie (Ober Ost) · dziennik · źródło ↗
  Oryginał (de)
  Die Russen haben an mehreren Stellen sehr stark angegriffen und sind bisher überall mit schweren Verlusten abgeschmiert worden. Allein vor dem XXI. Korps wurden aus unseren Stellungen heraus 9270 russische Tote gezählt, die vor der Front liegen. Von unseren Reserven haben wir noch nichts einsetzen brauchen, die eigenen Verluste sind auffallend niedrig — bisher ca. 560 Mann.

kwiecień

24
- Wybuch powstania wielkanocnego
  „To zaskoczyło wszystkich. Możliwe, że poza ich sztabem zaskoczyło to także samych Ochotników; ale dziś nasze spokojne miasto nie jest już spokojne; grzmią działa, przetaczając się i trzeszcząc z różnych stron, a od czasu do czasu słychać też terkot karabinów maszynowych.”
  — James Stephens, irlandzki pisarz, mieszkaniec Dublina · dziennik · źródło ↗
  Oryginał (en)
  This has taken everyone by surprise. It is possible, that, with the exception of their Staff, it has taken the Volunteers themselves by surprise; but, to-day, our peaceful city is no longer peaceful; guns are sounding, or rolling and crackling from different directions, and, although rarely, the rattle of machine guns can be heard also.
25
- Wybuch powstania wielkanocnego
  „Byliśmy blisko Poczty Głównej, gdy padły dwa czy trzy strzały, a za nimi salwa, i tłum rzucił się w stronę mostu, a ludzie wołali: „Wracajcie, wracajcie, sinnfeinowcy strzelają!”. N. powiedział: „Lepiej wracaj, mamo, będzie awantura; ja pójdę do klubu poszukać taty”; zawróciłam więc i uciekłam z tłumem, i szczęśliwie dotarłam do hotelu.”
  — Mary Louisa Norway (Mrs. Hamilton Norway), żona sekretarza poczty w Irlandii, mieszkająca w hotelu w Dublinie · list · źródło ↗
  Oryginał (en)
  We were close to the General Post Office when two or three shots were fired, followed by a volley, and the crowd began rushing down towards the bridge, the people calling out "Go back, go back; the Sinn Feiners are firing." N. said, "You'd better go back, Mother; there's going to be a row; I'll go on to the club and find Dad"; so I turned and fled with the crowd and got back safely to the hotel.
27
- Kapitulacja Al-Kutu
  „Pod Al-Kutem nic się nie dzieje i nic nie zapowiada, by miało się dziać – to rozpaczliwa sprawa, Bóg jeden wie, jak się skończy. […] Ale kiedy ludzie mówią, że jakoś przez to przebrniemy, wpadam we wściekłość. Przebrniemy! Ano tak, przebrniemy – brodząc we krwi i łzach, których nigdy nie trzeba było przelewać.”
  — Gertrude Bell, Brytyjka pracująca w kwaterze głównej (G.H.Q.) wojsk brytyjskich w Basrze · list · źródło ↗
  Oryginał (en)
  Nothing happens and nothing seems likely to happen at Kut—it’s a desperate business, Heaven knows how it will end. [...] But when people talk of our muddling through it throws me into a passion. Muddle through! why yes so we do—wading through blood and tears that need never have been shed.
29
- Kapitulacja Al-Kutu
  „Wreszcie 29 kwietnia zniszczyłem działa i cały sprzęt, amunicję itd., łącznie z radiostacją. Do miasta wmaszerował turecki batalion i przejął warty. Halil Pasza przyszedł do mnie, a ja ofiarowałem mu swoją szablę i pistolety. Odmówił ich przyjęcia, mówiąc: „Są tak samo pańskie, jak były zawsze”.”
  — Charles Townshend, dowódca brytyjsko-indyjskiej 6 Dywizji (Poona), obleganej w Al-Kucie · wspomnienia · źródło ↗
  Oryginał (en)
  Finally, on 29th April, I destroyed my guns and all material, ammunition, etc., including the wireless installation. A Turkish battalion marched into the town and took over the guards. Khalil Pacha came to see me, and I offered him my sabre and pistols. He refused to take them, saying, “They are as much yours as ever they were.”
30
- Upadek powstania wielkanocnego
  „Jest wpół do czwartej i z mojego okna wciąż widać republikańską flagę powiewającą nad fabryką Jacoba. Od czasu do czasu pada strzał, ale miasto jest w zasadzie spokojne. Za kwadrans piąta raz huknęło ciężkie działo. Dziesięć minut później zaczął się gęsty ogień karabinów maszynowych i wiele strzałów z karabinów. Po kolejnych dziesięciu minutach flagę nad Jacobem opuszczono.”
  — James Stephens, irlandzki pisarz, mieszkaniec Dublina · dziennik · źródło ↗
  Oryginał (en)
  It is half-past three o'clock, and from my window the Republican flag can still be seen flying over Jacob's factory. There is occasional shooting, but the city as a whole is quiet. At a quarter to five o'clock a heavy gun boomed once. Ten minutes later there was heavy machine gun firing and much rifle shooting. In another ten minutes the flag at Jacob's was hauled down.

maj

31
- Początek bitwy jutlandzkiej
  „Moim pierwszym, naturalnym odruchem było rozwinąć szyk na prawej kolumnie skrzydłowej, by jak najszybciej wprowadzić flotę do walki, ale z odgłosów ognia i z meldunków z Liona i Barhama coraz wyraźniej wynikało, że Flota Pełnomorska jest tak blisko i w takim namiarze, że taki manewr miałby oczywiste wady.”
  — John Jellicoe, admirał, dowódca Grand Fleet · wspomnienia · źródło ↗
  Oryginał (en)
  My first and natural impulse was to form on the starboard wing column in order to bring the Fleet into action at the earliest possible moment, but it became increasingly apparent, both from the sound of gunfire and the reports from the Lion and the Barham, that the High Sea Fleet was in such close proximity and on such a bearing as to create obvious disadvantages in such a movement.

czerwiec

02
- Początek powstania arabskiego
  „Dziś rano stanąłem w obliczu sytuacji, która zmieniła się w najbardziej zdumiewający sposób. Jeden z ludzi szarifa Alego Beja przyniósł mi kilka listów. […] Natychmiast wysłałem oddział na miejsce, które wczoraj zajmowali ochotnicy. Było puste. […] Wydaje mi się pewne, że kolej zostanie zaatakowana dziś w nocy, najpóźniej jutro rano […]. Nie zostawiajcie nas bez posiłków!”
  — Fahreddin Pasza (Fahri Pasza), generał, dowódca wojsk osmańskich w Medynie, w meldunku telefonicznym do Dżemala Paszy, przytoczonym w jego wspomnieniach · relacja · źródło ↗
  Oryginał (en)
  This morning I find myself faced with a situation which has changed in the most remarkable way. One of Sherif Ali Bey's men brought me some letters. [...] I immediately sent a detachment to the place occupied by the volunteers yesterday. It was deserted. [...] It seems to me certain that the railway will be attacked to-night or to-morrow morning at the latest [...]. Please don't leave us without reinforcements!
04
- Początek ofensywy Brusiłowa
  „Muszę przyznać, że nasz atak artyleryjski wszędzie zakończył się pełnym powodzeniem. W większości wypadków przejścia zrobiono w dostatecznej liczbie i porządnie, a pierwszy pas umocnień był całkowicie zmiatany i razem ze swymi obrońcami obracał się w stos gruzu i rozszarpanych ciał. Tu wyraźnie wyszła na jaw druga strona medalu: wiele schronów nie zostało zniszczonych, ale siedzące w nich oddziały załogi musiały składać broń i poddawać się do niewoli…”
  — Aleksiej Brusiłow, generał, dowódca Frontu Południowo-Zachodniego · wspomnienia · źródło ↗
  Oryginał (ru)
  Должен признать, что везде наша артиллерийская атака увенчалась полным успехом. В большинстве случаев проходы были сделаны в достаточном количестве и основательно, а первая укрепленная полоса совершенно сметалась и вместе со своими защитниками обращалась в груду обломков и растерзанных тел. Тут ясно обнаружилась обратная сторона медали: многие убежища разрушены не были, но сидевшие там части гарнизона должны были класть оружие и сдаваться в плен…
- Początek ofensywy Brusiłowa
  „W kilka tygodni po zajęciu stanowiska przez Koło Polskie, armia austriacka uległa pod Łuckiem 4 czerwca olbrzymiej katastrofie. […] Gdyby nie Niemcy i Legioniści (Druga Brygada Legionów poniosła do 30% strat!), którzy powstrzymali parcie rosyjskie ku zachodowi, cały front wschodni byłby zachwiany. Po katastrofie łuckiej podniosłem w N. K. N. gorącą krytykę polityki wobec Austrii Bilińskiego, zadawalniającego się zupełnie nieobowiązującymi słowami ministra Buriana.”
  — Ignacy Daszyński, poseł do Rady Państwa w Wiedniu, członek Naczelnego Komitetu Narodowego · wspomnienia · źródło ↗
05
- Śmierć Kitchenera
  „Przy obiedzie omawiał ze mną czekającą go podróż i raz czy dwa powiedział, że cieszy się na nią jak na prawdziwe wakacje. Przyznał, że napięcie ostatnich dwóch lat było bardzo wielkie, i dodał, że czuł, iż bez tej przerwy, którą bardzo sobie cenił, nie mógłby dalej pracować. Nie był jednak zbyt pewny, czy zdoła wiele osiągnąć w Rosji.”
  — John Jellicoe, admirał, dowódca Grand Fleet; relacjonuje rozmowę z Kitchenerem przy obiedzie na Iron Duke · wspomnienia · źródło ↗
  Oryginał (en)
  During lunch he discussed with me his forthcoming trip, and said once or twice that he was looking forward to it as a real holiday. The strain of the last two years, he confessed, had been very great, adding that he had felt that he could not have gone on without this break, which he welcomed very much. He was not, however, very sanguine that he could achieve much in Russia.
- Koniec bitwy jutlandzkiej
  „I co się stało? Flota angielska została pobita! Pierwsze potężne uderzenie młotem zostało zadane, nimb angielskiego panowania nad światem prysł. Jak iskra elektryczna wiadomość obiegła świat i wszędzie, gdzie biją niemieckie serca, a także w szeregach naszych dzielnych sojuszników, wywołała niebywały entuzjazm.”
  — Wilhelm II, cesarz niemiecki; przemówienie do załóg w Wilhelmshaven w urzędowym streszczeniu („mniej więcej następujące”) · przemówienie · źródło ↗
  Oryginał (de)
  Und was geschah? Die englische Flotte wurde geschlagen! Der erste gewaltige Hammerschlag ist getan, der Nimbus der englischen Weltherrschaft geschwunden. Wie ein elektrischer Funke ist die Nachricht durch die Welt geeilt und hat überall, wo deutsche Herzen schlagen, und auch in den Reihen unserer tapferen Verbündeten beispiellosen Jubel ausgelöst.
07
- Niemcy zdobywają fort Vaux
  „7 czerwca! Świta, a my ledwie możemy to dostrzec: dla nas to wciąż noc, noc, w której zgasła wszelka nadzieja. Pomoc z zewnątrz, jeśli nadejdzie, przyjdzie za późno! Wysyłam ostatni meldunek, ostatnie pozdrowienie fortu i jego obrońców dla ojczyzny. Wracam do moich ludzi: – To koniec, przyjaciele! Wypełniliście swój obowiązek, cały swój obowiązek: dziękuję!”
  — Sylvain-Eugène Raynal, major, komendant fortu Vaux · wspomnienia · źródło ↗
  Oryginał (fr)
  7 juin ! Le jour se lève et c'est à peine si nous pouvons nous en rendre compte : pour nous, c'est encore la nuit, une nuit où tout espoir s'est éteint. Le secours extérieur, s'il vient, arrivera trop tard ! J'envoie le dernier message, le suprême salut du fort et de ses défenseurs à la patrie. Je retourne à mes hommes : — C'est fini, mes amis ! Vous avez fait votre devoir, tout votre devoir : merci !
19
- Rosjanie odbijają Czerniowce
  „Z całego serca gratuluję ci naszych sukcesów i zdobycia Czerniowiec — dzięki niech będą Bogu Wszechmogącemu. Byle tylko nie pędzić naprzód zbyt dziko — czy kładziemy wąskotorowe linie kolejowe, żeby podwozić żywność i amunicję bliżej frontu? Kazałam Tatianie od razu zatelefonować z tą wiadomością do szpitala — radość była ogromna.”
  — Aleksandra Fiodorowna, cesarzowa Rosji, w liście do męża, cesarza Mikołaja II · list · źródło ↗
  Oryginał (en)
  I congratulate you with all my heart for our successes and the taking of Czernovitzy — thanks be to God Almighty. Only that we don’t rush too wildly foreward — are we laying small railway lines to bring provisions and amunitions nearer to the front? I made Tatiana at once telephone the news to the hospital — the joy was immense.
25
- Proklamacja szarifa Mekki
  „Wiadomości z tego tygodnia dotyczyły Mekki – niezwykle ciekawe, i to punkt dla Egiptu i moich ukochanych tamtejszych szefów, od których jestem teraz na pewien czas zupełnie odcięta. Nie sądzę, by bezpośrednie skutki były bardzo wielkie – musimy pobić armię turecką, zanim wydarzy się cokolwiek naprawdę uderzającego – ale bunt Miejsc Świętych to ogromny kapitał moralny i polityczny.”
  — Gertrude Bell, Brytyjka pracująca w kwaterze głównej (G.H.Q.) wojsk brytyjskich w Basrze · list · źródło ↗
  Oryginał (en)
  The news this week has been of Mecca, deeply interesting, and one up to Egypt and my beloved chiefs there, from whom I am now entirely detached for the moment. I expect the immediate results will not be very great—we must beat the Turkish army before anything very striking can happen—but the revolt of the Holy Places is an immense moral and political asset.
27
- Proklamacja szarifa Mekki
  „Zasłona Kaby stanęła w ogniu. Tysiące muzułmanów rzuciły się z okrzykami trwogi i rozpaczy, by gasić płomienie. Aby dosięgnąć ognia, musieli otworzyć drzwi świątyni i wspiąć się na dach. […] Każdego dnia w samej świątyni ginęło trzech lub czterech ludzi i w końcu muzułmanom trudno było w ogóle zbliżyć się do Kaby.”
  — Husajn ibn Ali, szarif i emir Mekki, w proklamacji do wszystkich muzułmanów · odezwa · źródło ↗
  Oryginał (en)
  The covering of the Kaaba was set in a blaze. Thousands of Moslems rushed up with shouts of alarm and despair to extinguish the flames. To reach the fire they were compelled to open the door of the building and climb on to the roof. [...] Every day three or four people in the building itself were killed, and at last it became difficult for the Moslems to approach the Kaaba at all.
28
- Pierwszy dzień bitwy nad Sommą
  „Jutro idziemy do natarcia. To będzie pewnie największa rzecz, jaką dotąd widzieliśmy. Mamy zaszczyt iść w pierwszej fali. […] Cieszę się, że idę w pierwszej fali. Skoro już się w tym jest, najlepiej być w tym do końca. A to jest doświadczenie najwyższe.”
  — Alan Seeger, amerykański poeta, ochotnik w Legii Cudzoziemskiej armii francuskiej · list · źródło ↗
  Oryginał (en)
  We go up to the attack tomorrow. This will probably be the biggest thing yet. We are to have the honor of marching in the first wave. [...] I am glad to be going in first wave. If you are in this thing at all it is best to be in to the limit. And this is the supreme experience.

lipiec

01
- Niemcy zdobywają Thiaumont
  „Kiedy spojrzeć z grzbietu pod Fl. na zachód, w dół, między fortem T. a fortem S., widać dolinę, której wylot, skręcając w prawo, odsłania Verdun, a raczej jego przedmieścia. Och, Verdun, co za zachwyt! Ściskamy sobie dłonie z rozpromienionym wzrokiem.”
  — Hans Förster, student matematyki z Monachium, żołnierz armii niemieckiej pod Verdun · list · źródło ↗
  Oryginał (de)
  Sieht man den Bergrücken von Fl. aus westwärts hinunter zwischen Fort T. und Fort S. hindurch, so erblickt man ein Tal, dessen Ausgang, rechts sich wendend, Verdun bzw. seine Vorstädte sehen läßt. Oh Verdun, welche Begeisterung! — Man drückt sich mit strahlendem Blicke die Hand
02
- Pierwszy dzień bitwy nad Sommą
  „Tak minął dzień i zapadła noc. Na zewnątrz – noc wspaniałego lipcowego lata, w najbledszych szafranowych, flamingowych i purpurowych światłach, z jedną gwiazdą jak klejnot, noc niewypowiedzianego piękna i spokoju, a w środku – wizja piekła, okrutna męka ciała, ohydne skręty, urywane jęki, chłopiec-dziecko siedzący na łóżku, bełkoczący i zrywający bandaże z głowy, młody żołnierz z kolonii wykrztuszający resztkę krwi.”
  — Olive Dent, ochotniczka VAD (Voluntary Aid Detachment) w brytyjskim szpitalu namiotowym we Francji · wspomnienia · źródło ↗
  Oryginał (en)
  So the day wore on and night came. Without—a night of glorious July summer, with palest saffron, flamingo and purple lights, and one gem-like star, a night of ineffable beauty and peace, and within—a vision of Hell, cruel flesh-agony, hideous writhings, broken moanings, a boy-child sitting up in bed gibbering and pulling off his head bandages, a young Colonial coughing up his last life-blood
06
- Początek bitwy pod Baranowiczami
  „U nas wszystko w najpiękniejszym porządku. Rosjanie atakują w kilku miejscach i szaleńczo marnują amunicję. Skutek u nas bardzo mały, u nich szaleńcze straty. […] Na przykład wczoraj na odcinek jednej dywizji spadło 4600 granatów; wynik: 1 człowiek ranny. Utrapienie ostatnich dni, oddział armijny Woyrscha na południe od nas, też ma chyba najgorsze za sobą dzięki posiłkom, które tam wysłaliśmy.”
  — Max Hoffmann, pierwszy oficer sztabu naczelnego dowódcy na Wschodzie (Ober Ost) · dziennik · źródło ↗
  Oryginał (de)
  Bei uns ist alles in schönster Ordnung. Die Russen greifen an einigen Stellen an und verschwenden wahnsinnig Munition. Resultat bei uns ganz gering, bei ihnen wahnsinnige Verluste. […] Z. B. fielen gestern 4600 Granaten auf einen Divisionsabschnitt; Ergebnis: 1 Mann verwundet. Das Schmerzenskind der letzten Tage, die Abteilung Woyrsch südlich von uns, ist anscheinend auch aus dem Schlimmsten heraus dank der Verstärkungen, die wir hingeschickt haben.
11
- Koniec bitwy pod Kostiuchnówką
  „Najcięższe z dotychczasowych naszych bojów przebyliśmy w dniach ostatnich. Ogień artylerii, z nieznaną nam dotąd potęgą szalejący na naszych okopach, masowe ataki nieprzyjaciela, przebijanie się bagnetem przez piechotę wroga, masowe również szarże kawalerii rosyjskiej, — wreszcie odwrót w nadzwyczajnie ciężkich warunkach — oto cośmy przeszli w ciągu kilku dni.”
  — Józef Piłsudski, brygadier, komendant I Brygady Legionów Polskich · rozkaz · źródło ↗
15
- Koniec bitwy pod Kostiuchnówką
  „Legiony znajdowały się w lecie 1916 r. po zaciętych, sławą opromienionych bojach pod Kostiuchnówką w stanie wyczerpania i zniechęcenia, my zaś politycy w rozpaczy i zupełnej niepewności z powodu krętactwa dyplomacji austriackiej. P. Biliński siedział sobie na feriach, pod bokiem cesarskiej letniej rezydencji w Ischl.”
  — Ignacy Daszyński, poseł do Rady Państwa w Wiedniu, członek Naczelnego Komitetu Narodowego · wspomnienia · źródło ↗
17
- Koniec bitwy o grzbiet Bazentin
  „Ostatnie wrażenie to ranek 17-go. […] Byliśmy na stanowisku, w małym zagłębieniu, i uporządkowany zamęt wchodzenia do akcji sięgał szczytu, gdy ze świstem i hukiem pocisk rozerwał się jakieś 20 jardów za nami. Pamiętam, jak spojrzałem wzdłuż baterii. Woźnica stojący obok mnie leżał zabity. […] W takiej sytuacji nie ma co liczyć na ukrycie się, trzeba po prostu stać przy koniach.”
  — Christian Creswell Carver, porucznik artylerii polowej (Royal Field Artillery) · list · źródło ↗
  Oryginał (en)
  The last impression is the morning of the 17th. [...] We got to our position, in a sort of little hollow, and the ordered confusion of getting into action was at its height when with a shriek and a crash a shell burst some 20 yards behind us. [...] I remember looking down the battery. The driver standing beside me was lying killed. [...] There is no hope of taking cover in a case like that, you just have to stand by your horses.
- Atak pod Fromelles
  „Kochana Mamo, zbliża się czas wielkiej ofensywy i jeśli polegnę, będę dumny, że padłem w sprawie Prawości i Sprawiedliwości […]. Owen! Jako ostatnia prośba – pomagaj Mamie we wszystkim. […] Tato! Dotrzymałem Twojej woli; ani nie paliłem, ani nie piłem.”
  — Henry E. Williams, szeregowy 15 Brygady australijskiej · list · źródło ↗
  Oryginał (en)
  Dear Mother, The time is near at hand for a great offensive and, should I fall, I will be proud to know I did so in the cause of Righteousness and Justice [...]. Owen! give every assistance to Mother as a last request. [...] Dad! I have kept your wishes; neither smoked nor taken liqu[or]
21
- Początek bitwy o las Delville
  „Wiesz, jak wygląda las, kiedy drzewa kwitną – właśnie tak wyglądał, kiedy ich stamtąd wyparliśmy. Od tamtej pory bez przerwy bombardowali go setki i setki dział, aż teraz został z niego tylko jeden czy dwa kikuty wbite w ziemię. Wczoraj dali nam dziesięć pełnych godzin ostrzału z dział wszystkich rozmiarów i rodzajów […]. Jak to możliwe, że żyję, mamo, nie umiem powiedzieć.”
  — Frederick Charles Lee, starszy szeregowy (lance corporal) 3 Pułku Piechoty Południowoafrykańskiej · list · źródło ↗
  Oryginał (en)
  You know what a wood looks like when the trees are in bloom -well, that is what it was like when we first drove them out. Since then they have continually bombarded it with hundreds and hundreds of guns, until now it is just like one or two poles stuck in the ground. Yesterday they gave us ten solid hours bombardment with guns of all sizes and kinds [...]. How I'm alive, mother, I can't say
22
- Początek bitwy o grzbiet Pozières
  „Sądziliśmy, kiedy przyszliśmy tu przedwczoraj w nocy, że pójdziemy prosto w ogień – wszyscy byliśmy przygotowani do ostatniej chwili, fizycznie i psychicznie – a teraz trzymają nas tutaj; to rozczarowanie. Czuję się jak ktoś, kto zrzucił ubranie, stanął gotów do skoku w wartki, lodowaty nurt – i wtedy go powstrzymano.”
  — Robert Goldthorpe Raws, porucznik 23 Batalionu australijskiego · list · źródło ↗
  Oryginał (en)
  We reckoned when we came here the night before last we were going straight into it - we were all schooled right up to the point physically and mentally - now we are held here; it is disappointing. I feel as one who, having stripped himself of his clothes, has posed his body ready to leap into the swift icy current - and is then held back.

sierpień

01
- Dymisja Sazonowa
  „Stürmer rozmawiał ze mną o sprawie polskiej — trzeba być naprawdę bardzo ostrożnym — wiesz, lubię Zamoyskiego, ale wiem, że to intrygant, więc trzeba dobrze rozważyć tę poważną sprawę.”
  — Aleksandra Fiodorowna, cesarzowa Rosji, w liście do męża, cesarza Mikołaja II · list · źródło ↗
  Oryginał (en)
  Sturmer spoke with me about the Polish question — one must inded be very prudent — you know, I like Zamoisky, but know he is an intriguer, so one must well weigh over this serious question.
- Brytyjska ofensywa w górach Nguru
  „W szałasach, które zbudowaliśmy pod drzewami w lesie, w samym tylko naszym ambulansie leżało niekiedy aż trzystu chorych. […] W końcu sprowadzało się to do tego, że nieprzyjaciel był z trzech stron, że byliśmy chorzy i zmęczeni i że nie mogliśmy się ruszyć.”
  — Francis Brett Young, lekarz w brytyjskim ambulansie polowym w armii Smutsa · wspomnienia · źródło ↗
  Oryginał (en)
  In the bandas which we built under the trees of the wood our own single ambulance had sometimes as many as three hundred sick men lying. [...] In the end it amounted to this: that the enemy lay on three sides of us; that we were sick and tired; and that we could not move.
04
- Początek bitwy o grzbiet Pozières
  „Na takim polu bitwy człowiek czuje, że nie da się przeżyć, a jeśli ciało przeżyje, to umysł przepadnie na zawsze. […] Jesteśmy zawszeni, cuchnący, obdarci, nieogoleni, bezsenni. Nawet kiedy jesteśmy trochę z tyłu, nie możemy spać przez nasze własne działa. Mam jedną owijkę, hełm zabitego, maskę gazową innego zabitego, bagnet zabitego.”
  — John Alexander Raws, podporucznik 23 Batalionu australijskiego · list · źródło ↗
  Oryginał (en)
  One feels on a battlefield such as this that one can never survive, or that if the body lives the brain must go forever. [...] We are lousy, stinking, ragged, unshaven, sleepless. Even when we're back a bit we can't sleep for our own guns. I have one puttee, a dead man's helmet, another dead man's gas protector, a dead man's bayonet.
06
- Wygasanie ofensywy Brusiłowa
  „Gdym wyprowadzał was z murów nieufnego w wasze siły Krakowa, gdym wchodził z wami do miast i miasteczek Królestwa, widziałem zawsze przed sobą widmo upiorne, powstające z grobów ojców i dziadów — widmo żołnierza bez ojczyzny.”
  — Józef Piłsudski, brygadier, komendant I Brygady Legionów Polskich · rozkaz · źródło ↗
09
- Włosi zdobywają Gorycję
  „Uchylają się drzwi, wychyla się z nich chłopczyk siedmio- lub ośmioletni, blady, ale spokojny, patrzy, waha się chwilę, po czym pyta: – To austriackie granaty? – Tak, synku, to austriackie granaty. – Z rezygnacją siada na progu, wśród skorup dachówek, które rozrzucił wystrzał.”
  — Luigi Barzini, włoski korespondent wojenny · relacja · źródło ↗
  Oryginał (it)
  Una porta si schiude, un bimbo di sette od otto anni, pallido ma tranquillo, si sporge, guarda, rimane un po’ incerto, poi domanda: Sono granate austriache queste? — Sì, figliuolo, sono granate austriache. — Con un gesto di rassegnazione si mette a sedere sulla soglia, fra rottami di tegole che la cannonata ha lanciato.
17
- Wygasanie ofensywy Brusiłowa
  „Jedną z przyczyn, które nie pozwoliły opanować Kowla, poza silnymi posiłkami dowiezionymi przez Niemców, było to, że mieli oni ogromną liczbę samolotów, które latały eskadrami po 20 i więcej maszyn i zupełnie uniemożliwiały naszym samolotom zarówno rozpoznanie, jak i korygowanie ognia ciężkiej artylerii, a o podniesieniu balonów obserwacyjnych na uwięzi nie można było nawet myśleć.”
  — Aleksiej Brusiłow, generał, dowódca Frontu Południowo-Zachodniego · wspomnienia · źródło ↗
  Oryginał (ru)
  Одна из причин, не давших возможности овладеть Ковелем, помимо сильных подкреплений, подвезенных немцами, заключалась в том, что у них было громадное количество самолетов, которые летали эскадрильями в 20 и более аппаратов и совершенно не давали возможности нашим самолетам ни производить разведок, ни корректировать стрельбу тяжелой артиллерии, а о том, чтобы поднять привязные шары для наблюдений, и думать нельзя было.
27
- Rumunia wypowiada wojnę Austro-Węgrom
  „Jaki piękny poranek, jak cicho i spokojnie, a przecież wiem, że będzie wojna! Wojna! Przez dwa lata udawało się ją odsunąć, przez dwa długie lata, a teraz ma być – wojna! […] A jesteśmy małym krajem, z wrogami po obu stronach, a jednak ma być wojna!”
  — Maria Rumuńska, królowa Rumunii, w dzienniku · dziennik · źródło ↗
  Oryginał (en)
  What a beautiful morning, how silent and peaceful it is, yet I know that it is going to be war! War! For two years it has been kept off, for two long years and now it is to be—war! [...] And we are a small country with enemies on both sides, yet it is to be war!
28
- Rumunia wypowiada wojnę Austro-Węgrom
  „Dziś nam dane jest dopełnić ich dzieła, spajając na zawsze to, czego Michał Waleczny dokonał tylko na chwilę: zjednoczenie Rumunów po obu stronach Karpat. Od nas zależy dziś, czy wyzwolimy spod obcego panowania naszych braci zza gór i z hal Bukowiny, gdzie Stefan Wielki śpi snem wiecznym.”
  — Ferdynand I, król Rumunii, w odezwie do narodu · odezwa · źródło ↗
  Oryginał (ro)
  Astăzi ne este dat nouă să întregim opera lor, închegând pentru totdeauna ceeace Mihai Viteazul a înfăptuit numai pentru o clipă: Unirea Românilor de pe cele două părți ale Carpaților. De noi atârnă astăzi să scăpăm de sub stăpânirea străină pe frații noștri de peste munți și de pe plaiurile Bucovinei, unde Ștefan cel Mare doarme somnul de veci.
29
- Hindenburg szefem Sztabu Generalnego
  „Sytuacja na froncie zachodnim budziła obawy. Verdun nie wpadło w nasze ręce, nie spełniła się też nadzieja na zmiażdżenie francuskiej siły zbrojnej w potężnym łuku ognia, który utworzył się wokół północnego i północno-wschodniego frontu twierdzy. Sukces naszego tamtejszego natarcia stawał się coraz mniej prawdopodobny, ale przedsięwzięcia jeszcze nie zarzucono. Nad Sommą bój szalał już od prawie dwóch miesięcy. Przechodziliśmy tam z jednego kryzysu w drugi.”
  — Paul von Hindenburg, feldmarszałek, nowy szef Sztabu Generalnego Armii Polowej · wspomnienia · źródło ↗
  Oryginał (de)
  Die Verhältnisse an der Westfront waren nicht ohne Bedenken. Verdun war nicht in unsere Hände gefallen, auch die Hoffnung auf Zerreibung der französischen Heereskraft in dem gewaltigen Feuerbogen, der sich um die Nord- und Nordostfront der Festung gebildet hatte, war nicht verwirklicht. Ein Erfolg unseres dortigen Angriffes war immer aussichtsloser geworden, aber das Unternehmen war noch nicht aufgegeben. An der Somme raste das Ringen nunmehr seit fast zwei Monaten. Wir kamen dort von einer Krisis in die andere.
30
- Początek bitwy pod Guillemont
  „To, co tu od tego czasu widziałem i przeżyłem, przewyższa o wiele całą grozę minionego drugiego roku wojny. […] Niedawno cała obsługa, podoficer i trzech ludzi, padła od trafienia w czasie ognia zaporowego. A że nikt nie chciał już strzelać z działa pokrytego zabitymi, zrobiłem to sam razem z naszym chorążym.”
  — Walter Schmidt, student nauk przyrodniczych z Tybingi, artylerzysta niemiecki · list · źródło ↗
  Oryginał (de)
  Was ich seit dieser Zeit hier gesehen und erlebt habe, übersteigt bei weitem alles Schauerliche des vorangegangenen zweiten Kriegsjahres. [...] Neulich fiel eine ganze Bedienung von einem Unteroffizier und drei Mann durch Volltreffer während des Sperrfeuers. Da niemand mehr an dem von Toten bedeckten Geschütz schießen wollte, so tat ich's mit unserem Fähnrich zusammen.

wrzesień

03
- Nalot sterowców i zestrzelenie SL 11
  „Nagle ogień ucichł i rozległy się oklaski, hurra i okrzyki; wiedzieliśmy, że musiało się stać coś dobrego: to strącono sterowiec! Dziewczęta od Bourne'a i Hollingswortha zebrały się na dachu swojego ogromnego domu dla personelu, tuż naprzeciw naszego mieszkania, i widziały, jak spada; to od nich szły oklaski i hurra. Straszna łuna rozświetliła całe niebo, a potem sterowiec opadł jak płonąca masa.”
  — Hallie Eustace Miles, pisarka, żona Eustace'a Milesa, prowadząca z nim restaurację w Londynie; mieszkała w kamienicy naprzeciw domu pracownic Bourne & Hollingsworth · dziennik · źródło ↗
  Oryginał (en)
  Suddenly the firing ceased, and there was a lot of clapping, hurrahs, and shouts; we knew something good must have happened: and it was a Zeppelin had been brought down! Bourne and Hollingsworth's girls had all gathered on the roof of their huge “ living-in ” house just opposite our flat, and actually saw it come down, and the clappings and hurrahs were from them. There was an awful flare that lit up all the sky—then it descended as a flaming mass.
08
- Zdobycie Ginchy
  „Jestem spokojny i szczęśliwy, ale rozpaczliwie chcę żyć. […] Wielkie działa kaszlą i plaskają pociskami, które brzmią zupełnie jak pociągi pośpieszne nad głową, od 10 do 100 na minutę na tym odcinku; ludzie jedzą, a ten i ów pisze do domu. Gdzieś Wybierające Poległych dotykają, jak w naszej nordyckiej opowieści, niewidzialnymi różdżkami tych, którzy mają zginąć.”
  — Thomas Kettle, porucznik 9 Batalionu Royal Dublin Fusiliers, były poseł i profesor, w ostatnim liście do brata · list · źródło ↗
  Oryginał (en)
  I am calm and happy but desperately anxious to live. . . . The big guns are coughing and smacking their shells, which sound for all the world like overhead express trains, at anything from 10 to 100 per minute on this sector; the men are grubbing and an odd one is writing home. Somewhere the Choosers of the Slain are touching, as in our Norse story they used to touch, with invisible wands those who are to die.
12
- Bułgaria wypowiada wojnę Rumunii
  „To nie jest wróg, którym można gardzić, bo są odważni, ambitni, fałszywi, prowadzą ich Niemcy, mają niemiecką artylerię i też walczą o swoje istnienie. […] Byliśmy gotowi zostawić Bułgarów w spokoju, a nawet oddać im kawałek ziemi, którą zabraliśmy im w 1913 roku.”
  — Maria Rumuńska, królowa Rumunii, w liście do króla Wielkiej Brytanii Jerzego V · list · źródło ↗
  Oryginał (en)
  They are not an enemy one can afford to despise, for they are courageous, ambitious, false, they are led by Germans, have German artillery and are also fighting for their existence. [...] We were quite ready to leave the Bulgarians alone and even ready to give them back a bit of the ground we had taken from them in 1913.
14
- Początek bitwy pod Flers-Courcelette
  „Tym razem piechocie miały pomagać czołgi; słabe pogłoski o nich już do nas dotarły, ale zbywaliśmy je niedowierzaniem. Pod Fricourt przekonały nas jednak własne zmysły. Na równinie koło Bray stały czołgi, całe tuziny, stłoczone jak potworne, straszliwe żółwie; jeszcze bardziej niesamowite były w ruchu, gdy posuwały się powolnym, niezgrabnym krokiem, który przywodził na myśl Nemezis.”
  — Claude Horace Weston, dowódca kompanii Taranaki pułku Wellington w Dywizji Nowozelandzkiej · wspomnienia · źródło ↗
  Oryginał (en)
  This time the infantry were to be assisted by Tanks, faint rumours of which had already reached us, only to be dismissed with incredulity. However, at Fricourt we were convinced by the evidence of our senses. In a flat near Braye were Tanks by the dozen huddled together like monstrous, horrible tortoises; they were still more uncanny when they moved, with a slow, ungainly gait suggestive of Nemesis.
18
- Początek bitwy pod Flers-Courcelette
  „Szliśmy więc dalej, a oni zajęli pozycję między dwoma tymi ogromnymi stalowymi czołgami po naszej stronie grzbietu. […] była to nieprzyjemna droga, z pół mili, przez same leje pełne zabitych i konających […]. Kochana Mamo, tak się cieszę, że żyję; pewnie już słyszałaś, kto zginął? Guy Baring, Raymond Asquith, Sloper Mackenzie i wielu innych. To straszna lista.”
  — Edward Wyndham Tennant, porucznik Grenadierów Gwardii, w liście do matki · list · źródło ↗
  Oryginał (en)
  Thus we went on, and they took up their position between two of these huge steel tanks on the near side of the ridge. [...] it was an unpleasant journey of about half a mile over nothing but shell-holes full of dead and dying [...]. Darling Moth', I am so thankful to be alive; I suppose you have heard who are dead? Guy Baring, Raymond Asquith, Sloper Mackenzie, and many others. It is a terrible list.
26
- Początek bitwy o grzbiet Thiepval
  „26 września spędziłem noc w punkcie opatrunkowym przy wąwozie drogowym pod Courcelette. […] Miał trzy wyjścia na drogę. W jedno z nich tej nocy trafił pocisk i wśród gruzu, który je zatarasował, leżały szczątki ludzkiego ciała. Niemcy nie dawali temu miejscu spokoju: wzdłuż całej drogi padały pociski, a odłamki dzwoniły o blachę falistą, którą przykryto schron przy drodze.”
  — Frederick George Scott, kanonik, starszy kapelan 1 Dywizji Kanadyjskiej · wspomnienia · źródło ↗
  Oryginał (en)
  On the 26th of September I spent the night in a dressing station in the sunken road near Courcelette. [...] It had three openings to the road. One of them had had a direct hit that night, and mid the debris which blocked it were the fragments of a human body. The Germans gave the place no rest, and all along the road shells were falling, and bits would clatter upon the corrugated iron which roofed the shelter by the wayside.

październik

01
- Koniec bitwy pod Flers-Courcelette
  „Gdy zaczęło świtać, rozejrzałem się po okolicy: obraz nędzy! Po okopach ani śladu, tylko leje po granatach, jak okiem sięgnąć, zasypane przez pociski, znów rozryte, znów zasypane. […] Oto bitwa nad Sommą, krwawe zmagania o zwycięstwo Niemiec – te osiem dni to najwięcej, ile człowiek może znieść; to było piekło.”
  — Karl Gorzel, student prawa z Wrocławia, żołnierz niemiecki na stanowisku pod Thiepval · list · źródło ↗
  Oryginał (de)
  Als der Morgen graute, sah ich mich in der Gegend um: ein Bild des Jammers! Von Gräben keine Spur, nur Granattrichter, soweit das Auge reicht, von Granaten zugeschüttet, wieder aufgewühlt, wieder zugeschüttet. [...] Das ist die Schlacht an der Somme, das blutige Ringen um Deutschlands Sieg — diese acht Tage bilden das Höchstmaß dessen, was der Mensch ertragen kann; es war die Hölle.
06
- Początek bitwy o grzbiety Le Transloy
  „Pewnie będziemy już walczyć, zanim to dostaniesz, ale teraz ma się dużo większe szanse wyjść cało niż w lipcu. Bardzo się ucieszę, jeśli dojdzie do bitki, bo odpoczywamy już wystarczająco długo. Oczywiście przy takich okazjach zawsze trzeba się liczyć z tym, co może się stać; ale my pogodziliśmy się z tym zawczasu, prawda? Wierzę całą duszą, że cokolwiek będzie, będzie najlepsze.”
  — Donald Hankey, oficer 1 Batalionu Royal Warwickshire Regiment, autor „A Student in Arms”, w ostatnim liście · list · źródło ↗
  Oryginał (en)
  We shall probably be fighting before you get this, but one has a far better chance of getting through now than in July. I shall be very glad if we do have a scrap, as we have been resting quite long enough. Of course one always has to face possibilities on such occasions; but we have faced them in advance, haven't we? I believe with all my soul that whatever will be will be the best.
08
- Początek bitwy o grzbiety Le Transloy
  „W ten dzień ulewy i wichru przyszły wieści o naszych stratach w natarciu. Bardzo ciężkich. B., L. i Bl. zabici; B. – porządny „blighty”; G. ciężko ranny. Nigdy nie czułem się tak zupełnie chory i nieszczęśliwy jak dziś. […] Wyglądali wspaniale, kiedy wracali, ale do piaskowni pod M. dotarli jako bardzo zmęczona gromada.”
  — Arthur Graeme West, młodszy oficer piechoty brytyjskiej nad Sommą · dziennik · źródło ↗
  Oryginał (en)
  News came through on this day of heavy rain and wind of our losses in the attack. Very heavy. B....., L....., and Bl....., all killed; B....., a good blighty; G....., dangerously wounded. I never felt more utterly sick and miserable than to-day. [...] They were very glorious when they came, but arrived at the sand-pits near M..... a very tired crowd.
18
- U-53 u wybrzeży Stanów Zjednoczonych
  „Lord Grey powiedział mi: „Nie wiem, czy to prawda, czy nie, ale jeśli tak, pozwolę sobie zadać panu pytanie: przypuśćmy, że brytyjski krążownik wszedłby do Newport, zdobył podobne informacje, wypłynął, zatrzymywał neutralne statki i przeszukiwał je w poszukiwaniu kontrabandy na tych samych wodach. Czy nie dostalibyśmy natychmiast protestu?””
  — Walter H. Page, ambasador Stanów Zjednoczonych w Londynie, w depeszy do sekretarza stanu Lansinga (przytacza słowa ministra spraw zagranicznych Edwarda Greya) · list · źródło ↗
  Oryginał (en)
  Lord Grey said to me: 'I do not know whether that be true or not, but, if it is true, let me put this question to you: Suppose a British cruiser had gone into Newport and got similar information and had gone out and stopped neutral ships and searched them for contraband in these same waters, would we not have received a protest immediately?'
21
- Zabójstwo premiera Stürgkha
  „W kilkanaście minut potem szedłem koło tej restauracji do Bilińskiego, który mnie oczekiwał w lokalu Koła Polskiego. […] — Panie kolego — ta kula dawno mu się należała. Bo kto pali pod kotłem a zamyka klapę kotła, ten musi doczekać się wybuchu... — A nie jest bez winy i „stary” (cesarz), bo oni co niedziela omawiali w Schönbrunie, co mają robić na cały przyszły tydzień...”
  — Ignacy Daszyński, poseł do Rady Państwa w Wiedniu, wiceprezes Koła Polskiego; przytacza słowa prezesa Koła Leona Bilińskiego · wspomnienia · źródło ↗
23
- Szarif Mekki królem Arabów
  „Zaprowadził mnie na wewnętrzny dziedziniec, po którego drugiej stronie, w ramie czarnych drzwi, stała biała postać, czekająca na mnie w napięciu. Od pierwszego spojrzenia poczułem, że to ten człowiek, którego przybyłem szukać w Arabii — przywódca, który doprowadzi powstanie arabskie do pełnej chwały.”
  — Thomas Edward Lawrence, brytyjski oficer wywiadu z Kairu, przy pierwszym spotkaniu z emirem Fajsalem w Wadi Safra · wspomnienia · źródło ↗
  Oryginał (en)
  He led me to an inner court, on whose further side, framed between the uprights of a black doorway, stood a white figure waiting tensely for me. I felt at first glance that this was the man I had come to Arabia to seek— the leader who would bring the Arab Revolt to full glory.
24
- Francuzi odbijają fort Douaumont
  „Pod koniec października Francuz ruszył na wschodnim brzegu Mozy do zakrojonego na wielką skalę, śmiało przeprowadzonego przeciwuderzenia i przełamał nasze linie. Straciliśmy Douaumont i nie mieliśmy już sił, by odbić ten punkt honoru niemieckiego bohaterstwa. […] W sumie przeciwnik pobił nas tym razem naszą własną dotychczasową metodą natarcia.”
  — Paul von Hindenburg, szef Sztabu Generalnego Armii Polowej · wspomnienia · źródło ↗
  Oryginał (de)
  Ende Oktober brach der Franzose auf dem Ostufer der Maas zu einem großangelegten, kühn durchgeführten Gegenstoß vor und überrannte unsere Linien. Wir verloren Douaumont und hatten keine Kräfte mehr, um diesen Ehrenpunkt deutschen Heldentums wieder zu nehmen. [...] Im großen und ganzen schlug uns der Gegner diesmal mit unserem eigenen bisherigen Angriffsverfahren.
- Francuzi odbijają fort Douaumont
  „24 października nadchodzi z Verdun doskonała wiadomość. Natarcie przygotowane przez generała Nivelle'a z trzema dywizjami w stronę Douaumont w pełni się powiodło. Już nie tylko odpieramy napastników. To nieprzyjaciel jest oblężony. To wspaniały sukces. Ale nazajutrz, 25-go, Niemcy mszczą się na Reims, które gwałtownie bombardują.”
  — Raymond Poincaré, prezydent Republiki Francuskiej · wspomnienia · źródło ↗
  Oryginał (fr)
  Le 24 octobre, nous arrive une excellente nouvelle de Verdun. Une attaque montée par le général Nivelle avec trois divisions du côté de Douaumont a pleinement réussi. Nous ne nous bornons plus à repousser les assaillants. C’est l’ennemi qui est assiégé. C’est un splendide succès. Mais le lendemain 25, les Allemands se vengent sur Reims, qu’ils bombardent violemment.
28
- Bułgarzy i Niemcy zdobywają Konstancę
  „Jutro miną cztery tygodnie, odkąd przybyłyśmy do Medgidii i założyłyśmy szpital. Ewakuowałyśmy go po trzech tygodniach i oto znów jesteśmy wszystkie na granicy. […] Nie wyobrażasz sobie, czym jest wojna tuż za linią frontu, i to w odwrocie! To nasz drugi odwrót, i prawie co do dnia.”
  — Elsie Inglis, lekarka, kierowniczka jednostki Szkockich Szpitali Kobiecych przy dywizji serbskiej w Dobrudży, w liście do siostry z Reni · list · źródło ↗
  Oryginał (en)
  Four weeks to-morrow since we reached Medgidia, and began our hospital. We evacuated it in three weeks, and here we are all back on the frontier. [...] You cannot imagine what war is just behind the lines, and in a retreat! — our second retreat, and almost to the same day.
31
- Początek dziewiątej bitwy nad Isonzo
  „Ogromny całun dymu wielkich bombardowań, gęsty i szary, znów rozpostarł się nad Płaskowyżem Krasu. […] Dziś, pod olśniewająco czystym niebem, wykonanie zaczęło się na nowo, pełne, przerażające, piekielne. Bardziej niż dotąd domy Triestu muszą drżeć od wystrzałów.”
  — Luigi Barzini, włoski korespondent wojenny · relacja · źródło ↗
  Oryginał (it)
  La immane coltre di fumo dei grandi bombardamenti, spessa e grigia, si è di nuovo distesa sull’Altipiano Carsico. [...] Oggi, sotto ad un sereno smagliante, è ricominciata l’esecuzione, piena, spaventosa, infernale. Più che nel passato le case di Trieste debbono sussultare ai colpi,

listopad

05
- Akt 5 listopada
  „Po raz pierwszy w tej wojnie światowej dzisiaj w miastach naszych publicznie z ust przedstawicieli wielkich armij-narodów padają zapomniane poza Polską słowa: Niepodległość Polski, Rząd Polski, Wojsko Polskie. […] Zdaniem moim, dymisje Wasze powinny teraz być cofnięte, a z tą chwilą żelazne prawa służby żołnierskiej powinny być w całej rozciągłości przez Was stwierdzone.”
  — Józef Piłsudski, były komendant I Brygady Legionów Polskich, po dymisji z Legionów, w liście do płk. Edwarda Rydza-Śmigłego · list · źródło ↗
06
- Akt 5 listopada
  „Polska w tej wojnie miała to nieszczęście, że przedtem, nim powstał jej rząd, zjawił się na świat jej żołnierz. […] Dawałem po temu drastyczne przykłady, mówiąc, że gdyby mi w czasie wojny rząd mój nakazał czyścić buty, tobym to z całą nieumiejętnością czynił, gdyby kazał wstąpić do armii syngalezów czy botokudów, uczyniłbym to również bez wahania.”
  — Józef Piłsudski, brygadier, były komendant I Brygady Legionów Polskich, w liście do rektora Uniwersytetu Warszawskiego Józefa Brudzińskiego · list · źródło ↗
09
- Wilson ponownie prezydentem
  „Potem przyszedł potop. O siódmej było już pewne, że Nowy Jork głosował zdecydowanie przeciw nam. Później wydawało się, że przepadły Massachusetts, Connecticut, New Jersey, Illinois, Wisconsin i Indiana. […] Sztab kampanii przygotował wystawny bankiet w hotelu Biltmore […] i mówią mi, że w dziejach świata nie było przyjęcia bardziej przypominającego kostnicę.”
  — Edward House, osobisty doradca prezydenta Wilsona, w nowojorskim sztabie wyborczym · dziennik · źródło ↗
  Oryginał (en)
  Then came the deluge. By seven o'clock it was certain New York had gone heavily against us. Later Massachusetts, Connecticut, New Jersey, Illinois, Wisconsin, and Indiana seemed lost. […] The campaign managers had prepared an elaborate banquet at the Biltmore Hotel […] and they tell me there was never such a morgue-like entertainment in the annals of time.
15
- Koniec bitwy nad Sommą
  „Spróbowałem jeszcze raz i gdy kopał przez chwilę, natrafił na coś białego. Była to lewa ręka mojego syna z sygnetem. […] Tam leżał okop Regina, a daleko za nim, na tle porannego światła, widziałem wsie Pys i Miraumont, które były naszym celem. Był to dziwny obraz spustoszenia, bo listopadowe deszcze zmieniły pola bitwy w ponure, rozmokłe pustkowie.”
  — Frederick George Scott, kanonik, starszy kapelan 1 Dywizji Kanadyjskiej, szukający grobu syna · wspomnienia · źródło ↗
  Oryginał (en)
  I tried once again, and after he had dug a little while he came upon something white. It was my son’s left hand, with his signet ring upon it. [...] There lay Regina Trench, and far beyond it, standing out against the morning light, I saw the villages of Pys and Miraumont which were our objective. It was a strange scene of desolation, for the November rains had made the battle fields a dreary, sodden waste.
18
- Koniec bitwy nad Sommą
  „Na polu walki nad Sommą zrobiło się ciszej dopiero wtedy, gdy nadchodząca pora deszczów zaczęła zamieniać teren w bezdenne błoto. Miliony lejów po pociskach napełniły się wodą albo stały się cmentarzami. Po żadnej z walczących stron nie było mowy o radości ze zwycięstwa. Nad wszystkimi ciążyło straszne brzemię tego pola bitwy, które pustką i grozą zdawało się przewyższać nawet to pod Verdun.”
  — Paul von Hindenburg, szef Sztabu Generalnego Armii Polowej · wspomnienia · źródło ↗
  Oryginał (de)
  In dem Kampfgebiet an der Somme wurde es erst stiller, als die einbrechende nasse Jahreszeit den Kampfboden grundlos zu machen begann. Die Millionen von Geschoßtrichtern füllten sich mit Wasser oder wurden zu Friedhöfen. Von Siegesfreude war auf keiner der beiden kämpfenden Parteien die Rede. Über allen lag der furchtbare Druck dieses Schlachtfeldes, das in seiner Öde und seinem Grauen selbst dasjenige vor Verdun zu übertreffen schien.
21
- Śmierć Franciszka Józefa
  „„Kryzys!” — odparł Ortner. — „To koniec. Najwyżej godzina!”. Pięć minut po dziewiątej cesarz Franciszek Józef nie żył. […] Przejęty majestatem śmierci, opuściłem prześcieradło, które okrywało twarz cesarza, i wyszedłem przez gabinet, w którym nowy cesarz Karol rozmawiał z kilkoma arcyksiążętami i arcyksiężnymi. Miał teraz na sobie mundur admirała floty. Ledwie dwie godziny wcześniej widziałem go w mundurze generała.”
  — Albert von Margutti, oficer przydzielony do kancelarii adiutantury cesarza Franciszka Józefa (1900–1917) · wspomnienia · źródło ↗
  Oryginał (en)
  “ Crisis ! ” replied Ortner. “ It's the end. Hardly an hour now ! ” At five minutes past nine the Emperor Francis Joseph was dead. […] Awed by the majesty of death, I let fall the sheet which covered the Emperor's face, and went out through the cabinet in which the new Emperor Charles was talking to several Archdukes and Archduchesses. He was now wearing the uniform of an admiral of the fleet. Only two hours before I had seen him in that of a full general.
22
- Śmierć Franciszka Józefa
  „Z O. z ciekawości do miasta. Trochę czarnych flag, na Grabenie sprzedają jego portrety, kilka wystaw modnych sklepów jest czarnych albo ciemnych. Nastrój ledwie poruszony; z pewnością nie wstrząśnięty, jak byłby, mimo jego podeszłego wieku, w czasach pokoju. Nie ma już dziś wydarzenia, które „działa”. Żadne zwycięstwo, żadna klęska, żadna śmierć cesarza.”
  — Arthur Schnitzler, pisarz, Wiedeń · dziennik · źródło ↗
  Oryginał (de)
  Mit O. aus Neugier in die Stadt. Einige schwarze Fahnen, am Graben werden seine Bilder verkauft, einige Mode-Auslagen sind schwarz oder dunkel. Die Stimmung kaum ergriffen; gewiss nicht erschüttert,― wie sie ― trotz seines hohen Alters ― in Friedenszeiten gewesen wäre. Es gibt heute kein Ereignis mehr, das „wirkt“.― Kein Sieg, keine Niederlage, kein Kaisertod.
25
- Rząd rumuński przenosi się do Jass
  „Więc doszło do tego — mam uciekać! […] Następną męką było rozstanie z Cotroceni, domem, który był mój przez dwadzieścia trzy lata, domem, który ulepszałam i urządzałam, z którego byłam dumna i który kochałam. A jednak wszystko trzeba było zrobić bez okazywania uczuć, bo nie wolno nam było mówić, że jesteśmy tam po raz ostatni.”
  — Maria Rumuńska, królowa Rumunii, w dzienniku pisanym w pociągu · dziennik · źródło ↗
  Oryginał (en)
  So it has come to this — I am to run away! [...] The next agony was the parting from Cotroceni, the house which had been mine for twenty-three years, the house I had improved and decorated, been proud of and loved. And yet all had to be done unemotionally as we were not supposed to say that we were there for the last time.
- Rząd tymczasowy wypowiada wojnę Niemcom i Bułgarii
  „Podejmując tę walkę, chcemy zmyć plamę, którą rzuciło na naród grecki zlekceważenie naszych zobowiązań traktatowych wobec Serbii; chcemy mieć swój udział w wyzwoleniu naszych ziem zajętych przez Bułgarów; chcemy dobitnie zaznaczyć nasze bezwzględne przekonanie, że Grecja nie może się rozwijać ani nawet istnieć jako wolne i niepodległe państwo bez najściślejszej więzi z mocarstwami, które […] panują na Morzu Śródziemnym.”
  — Elefterios Wenizelos, członek trójcy rządu tymczasowego w Salonikach, w odezwie po wypowiedzeniu wojny · odezwa · źródło ↗
  Oryginał (en)
  In fighting this fight we wish to wipe out the stain which has been placed upon the Greek Nation by the disregard of our treaty obligations to Serbia; we wish to play our part in the freeing of our territories invaded by the Bulgarians; we wish to emphasize [...] our absolute conviction that Greece can never progress, nor even exist, as a free and independent State, except by continued maintenance of the closest contact with those powers who [...] rule the Mediterranean
26
- Dekret o utworzeniu Tymczasowej Rady Stanu
  „Pojutrze zaprosiłem na obiad dowódcę Legionu Polskiego z jego sztabem. Legion od wczoraj jest przewożony spod Baranowicz do Warszawy i okolic. Z niego ma potem powstać nowa armia polska. […] W sprawie polskiej [książę] nic nie wskórał. Austriacy ze względu na prestiż nie chcą oddać administracji Generalnego Gubernatorstwa Lubelskiego. Dlatego czarno widzę sprawę Legionu.”
  — Max Hoffmann, szef sztabu naczelnego wodza na wschodzie (Ober Ost) · dziennik · źródło ↗
  Oryginał (de)
  Übermorgen habe ich mir den Kommandeur der Polenlegion mit seinem Stabe zum Essen eingeladen. Die Legion wird seit gestern von Baranowici nach Warschau und Umgegend zurückgeführt. Aus ihr wird dann die neue polnische Armee gebildet. […] In der polnischen Frage hat er nichts ausgerichtet. Die Österreicher wollen mit Rücksicht auf das Prestige die Verwaltung des Generalgouvernements Lublin nicht hergeben. Ich sehe deshalb trübe in der Legionsfrage.
27
- Dymisja Stürmera
  „Na razie: Stürmer odszedł, mianowano Trepowa (też ziółko!). Blokiści, jak zwykle, są zagubieni (posiedzeń nie będzie do 19-go). Podobno odchodzi i Protopopow (nie wierzę). Ministra spraw zagranicznych nie mamy (i to teraz!). Rumunów wpakowaliśmy w kaszę: Niemcy już przeszli Dunaj.”
  — Zinaida Gippius, poetka i pisarka, w swoim piotrogrodzkim dzienniku · dziennik · źródło ↗
  Oryginał (ru)
  Пока что: Штюрмер ушел, назначен Трепов (тоже фрукт!). Блокисты, по своему обыкновению, растеряны (заседаний не будет до 19-го). Будто бы уходит и Протопопов (не верю). Министра иностранных дел не имеем (это теперь-то!). Румын мы посадили в кашу: немцы уже перешли Дунай.

grudzień

01
- Dekret o utworzeniu Tymczasowej Rady Stanu
  „Legiony, a raczej tylko trzeci ich pułk pod pułk. Galicą, miały wejść w pierwszych dniach grudnia do Warszawy. […] Przemarsz 3 pułku wzruszył Warszawę, ale widać było, że publiczność jest rozdwojona i nie daje się porwać zjawisku, którego nie rozumie..! Nie tak wyglądało w myślach naszych wejście żołnierza polskiego do uwolnionej stolicy swego narodu!”
  — Ignacy Daszyński, poseł do Rady Państwa w Wiedniu, wiceprezes Koła Polskiego · wspomnienia · źródło ↗
- Walki w Atenach
  „Zatrzymałem jednego i zapytałem. Wzruszył ramionami. „To idiotyczna sprawa — powiedział. — Dlaczego mamy walczyć z Grekami?” […] Ze wzgórza widać było ludzi idących ulicami Aten, jakby nic się nie działo: kobiety z koszykami na targ, chłopców stojących na rogach i z otwartymi ustami patrzących w górę na walkę.”
  — Paxton Hibben, amerykański korespondent Associated Press w Atenach, sprzyjający królowi Konstantynowi · wspomnienia · źródło ↗
  Oryginał (en)
  I stopped one and questioned him. He shrugged his shoulders. "This is an idiotic business," he said. "Why should we be fighting the Greeks?" [...] From the height one could see people going through the streets of Athens as if nothing were occurring: women carrying market-baskets; boys standing on the corners looking up at the fighting, open-mouthed.
- Dymisja Stürmera
  „Dziś po południu, jadąc samochodem wzdłuż Mojki przed dworskimi stajniami, dostrzegam go: idzie pieszo, z trudem, pod wiatr i śnieg, zgarbiony, ze wzrokiem wbitym w ziemię, z twarzą posępną i zniszczoną. Nie widzi mnie, nie widzi niczego. Schodząc z chodnika, by przejść przez nabrzeże, omal się nie przewraca!”
  — Maurice Paléologue, ambasador Francji w Rosji · dziennik · źródło ↗
  Oryginał (fr)
  Cet après-midi, passant en auto le long de la Moïka, devant les écuries de la Cour, je l'aperçois, à pied, marchant avec peine contre le vent et la neige, le dos courbé, le regard fixé à terre, le visage sinistre et ravagé. Il ne me voit pas, il ne voit rien. En descendant du trottoir pour traverser le quai, il manque de tomber !
04
- Trepow ogłasza prawo Rosji do Konstantynopola
  „Pani P… mówi mi dziś wieczorem: — Deklaracja rządu jest absurdalna. Nikt już nie myśli o Konstantynopolu. To było piękne szaleństwo, ale szaleństwo. A kiedy człowiek wyleczy się z szaleństwa, nie zaczyna go od nowa; wpada w inne… […] Kiedy to się skończyło, to się skończyło.”
  — Maurice Paléologue, ambasador Francji w Rosji (notuje słowa rozmówczyni, pani P.) · dziennik · źródło ↗
  Oryginał (fr)
  Mme P... me dit ce soir : — La déclaration du gouvernement est absurde. Personne ne pense plus à Constantinople. Ç'a été une belle folie, mais une folie. Et lorsqu'on est guéri d'une folie, on ne la recommence pas ; on en fait une autre... […] Quand c'est fini, c'est fini.
06
- Dymisja Asquitha
  „Dziś rano przyszła wiadomość o dymisji Asquitha. Pewnie powstanie nowy gabinet z Carsonem, Bonarem Law i Lloydem George’em. Sami bardzo energiczni ludzie, którzy chcą iść naprzód. Możemy tylko przyjąć ich zamiar z zadowoleniem, bo wojna szybciej się skończy. Ilość wszelkich zapasów, zwłaszcza żywności, które zastaliśmy nietknięte w Rumunii, jest ogromna i bardzo nam pomoże.”
  — Hans Heinrich XV von Pless, książę pszczyński, w liście do żony Daisy, pisanym w Pszczynie · list · źródło ↗
  Oryginał (en)
  This morning the news came of the resignation of Asquith. It will probably be a new Cabinet with Carson, Bonar Law and Lloyd George. All very active men who want to go ahead. We can only welcome their intention as the War will be sooner over. The amount of stuff of all sorts, especially food-stuffs, we have found intact in Rumania, is tremendous, and will help in a great way.
- Lloyd George premierem
  „L. G. przyjechał z godzinnym spóźnieniem. Wyglądał na zmęczonego i wyczerpanego. […] Gdy wychodził, życzyłem mu powodzenia. Odpowiedział: „Zrobię, co w mojej mocy. To, że ci ludzie wierzą, że mi się nie uda, będzie dodatkowym bodźcem!”. Na obiad nie zjadł nic poza talerzem zupy.”
  — George Riddell, przyjaciel Lloyda George’a, zapisuje jego słowa przy kolacji w dniu, gdy król powierzył mu misję tworzenia rządu · dziennik · źródło ↗
  Oryginał (en)
  L. G. arrived an hour late. He looked tired and worn. […] As he left I wished him good luck. He replied, "I shall do my best. The belief of these fellows that I shall fail will be an additional incentive!" He would eat no dinner beyond a plate of soup.
- Upadek Bukaresztu
  „Burmistrz ze łzami w oczach podpisał kapitulację i wręczył ją Niemcom. […] Wkraczający wtedy niemieccy żołnierze wyglądali na ludzi w wieku od szesnastu do sześćdziesięciu lat; mundury mieli podarte i brudne, wyglądali na zmęczonych i wymizerowanych. Ale maszerując, śpiewali „Deutschland über Alles” i „Heimat”.”
  — Charles J. Vopicka, poseł Stanów Zjednoczonych w Rumunii, który został w Bukareszcie · wspomnienia · źródło ↗
  Oryginał (en)
  The mayor signed the capitulation with tears in his eyes and handed it to the Germans. [...] The German troops who were then arriving appeared to range from sixteen to sixty years in age; their uniforms were ragged and dirty, and they looked weary and haggard. But as they marched, they sang "Deutschland ueber Alles" and "Heimat,"
12
- Niemiecka oferta pokojowa
  „Zastałam go w łóżku, zupełnie rozbudzonego; w pokoju było ciemno. Podeszłam do okna i przeczytałam na głos pierwszą niemiecką propozycję pokojową. Kiedy skończyłam, usiadł i powiedział: „Jakże chciałbym wierzyć, że ktoś będzie miał dość rozumu, by zostawić te drzwi uchylone”.”
  — Margot Asquith, żona ustępującego premiera Herberta Asquitha, w zamku Walmer · wspomnienia · źródło ↗
  Oryginał (en)
  I found him lying in bed wide-awake, and his room was dark. I went to the window and read out loud the first German Peace Proposal. When I had finished, he sat up and said: "How I wish I could believe that someone would have the wits to keep this door ajar."
- Niemiecka oferta pokojowa
  „Żołnierze! W poczuciu zwycięstwa, które wywalczyliście swoim męstwem, ja i władcy wiernie sprzymierzonych państw złożyliśmy nieprzyjacielowi ofertę pokoju. Czy związany z nią cel zostanie osiągnięty, pozostaje sprawą otwartą. Wy macie nadal, z Bożą pomocą, stawiać czoło nieprzyjacielowi i go bić.”
  — Wilhelm II, cesarz niemiecki, w rozkazie do armii i marynarki · rozkaz · źródło ↗
  Oryginał (de)
  Soldaten! In dem Gefühl des Sieges, den Ihr durch Eure Tapferkeit errungen habt, haben Ich und die Herrscher der treu verbündeten Staaten dem Feinde ein Friedensangebot gemacht. Ob das damit verbundene Ziel erreicht wird, bleibt dahingestellt. Ihr habt weiterhin mit Gottes Hilfe dem Feind stand zu halten und ihn zu schlagen.
13
- Początek brytyjskiej ofensywy na Al-Kut
  „Znów byłem częścią długiej, powolnej, sennej, rytmicznej fali ludzi, która rozlewała się po ziemi jak ciemna powódź, gdy znajdzie wyrwę w nasypie. W ciemności nie natknęliśmy się na żadne placówki, ale pamiętałem Dudżajlę i zastanawiałem się, co przyniesie ranek.”
  — Edmund Candler, brytyjski korespondent wojenny przy armii w Mezopotamii, idący z 40 Brygadą · wspomnienia · źródło ↗
  Oryginał (en)
  Once more I was part of the long, slow, sleepy, rhythmic wave of men which oozed out over the land like a dark flood that has found a breach in an embankment. We ran against no outposts in the dark, but I remembered Dujaila and wondered what the morning would bring forth.
19
- Pierwsze przemówienie Lloyda George'a jako premiera
  „Każdy człowiek czy grupa ludzi, którzy lekkomyślnie albo bez dostatecznej przyczyny przedłużyliby tak straszliwy konflikt, mieliby na duszy zbrodnię, której nie zmyłyby oceany. Z drugiej strony równie prawdą jest, że każdy, kto ze zmęczenia lub rozpaczy porzuciłby walkę, nie osiągnąwszy wzniosłego celu, dla którego ją podjęliśmy […], dopuściłby się najkosztowniejszego aktu tchórzostwa, jaki kiedykolwiek popełnił mąż stanu.”
  — David Lloyd George, premier Wielkiej Brytanii, w Izbie Gmin · przemówienie · źródło ↗
  Oryginał (en)
  Any man or set of men who wantonly, or without sufficient cause, prolonged a terrible conflict like this would have on his soul a crime that oceans could not cleanse. Upon the other hand it is equally true that any man or set of men who out of a sense of weariness or despair abandoned the struggle without achieving the high purpose for which we had entered into it […] would have been guilty of the costliest act of poltroonery ever perpetrated by any statesman.
20
- Nota pokojowa Wilsona
  „Ubolewam nad jednym zdaniem, które jeszcze umocni przekonanie, że on wciąż nie rozumie, o co walczą alianci. To jedno zdanie ich rozwścieczy. Kiedy u niego byłem, przez dziesięć minut przekonywałem go i usunął z pierwotnego projektu znacznie dobitniejszą obrazę tego samego rodzaju, ale wstawił ją z powrotem w złagodzonej formie. […] To wszystko jest takie niepotrzebne.”
  — Edward House, osobisty doradca prezydenta Wilsona, po otrzymaniu od niego brudnopisu noty · dziennik · źródło ↗
  Oryginał (en)
  I deprecate one sentence, which will give further impetus to the belief that he does not yet understand what the Allies are fighting for. That one sentence will enrage them. I talked to him for ten minutes when I was there and got him to eliminate from the original draft a much more pronounced offence of the same character, but he has put it back in a modified form. […] It is all so unnecessary.
25
- Rozkaz Mikołaja II w sprawie Polski
  „Po cóż więc to uroczyste przywołanie zamiaru, którego daremność zna lepiej niż ktokolwiek? […] A może, czując się zgubionym, „opuszczonym przez Boga”, chciał w akcie ostatecznym, w czymś w rodzaju politycznego testamentu, zebrać racje narodowej wielkości i godności, które go usprawiedliwiają, że narzucił narodowi rosyjskiemu próbę tej wojny? Bardzo skłaniam się ku tej ostatniej hipotezie.”
  — Maurice Paléologue, ambasador Francji w Piotrogrodzie · dziennik · źródło ↗
  Oryginał (fr)
  Alors, pourquoi cette invocation solennelle d'un projet dont il connaît mieux que personne la vanité? […] Ou bien encore, se sentant perdu, « abandonné de Dieu », a-t-il voulu résumer, dans un acte suprême, dans une sorte de testament politique, les motifs de grandeur et de dignité nationales qui le justifient d'avoir imposé au peuple russe l'épreuve de cette guerre? J'incline beaucoup à cette dernière hypothèse.
31
- Zabójstwo Rasputina
  „Rasputina już nie ma. Został zabity. Los chciał, żebym to ja, a nie kto inny, uwolnił od niego cara i Rosję, żeby padł z mojej ręki. Chwała Bogu, mówię, chwała Bogu, że ręka wielkiego księcia Dymitra Pawłowicza nie splamiła się tą brudną krwią — był tylko widzem i niczym więcej.”
  — Władimir Puriszkiewicz, poseł do Dumy Państwowej, jeden z zabójców Rasputina · dziennik · źródło ↗
  Oryginał (ru)
  Распутина уже нет. Он убит. Судьбе угодно было, чтобы я, а никто иной избавил от него царя и Россию, чтобы он пал от моей руки. Слава богу, говорю я, слава богу, что рука великого князя Дмитрия Павловича не обагрена этой грязной кровью — он был лишь зрителем и только.