Ferdynand I Rumuński

Ferdynand I był drugim królem Rumunii i jednym z najbardziej niezwykłych monarchów wielkiej wojny. Niemiecki książę z katolickiej linii Hohenzollernów, wychowany w Szwabii, w 1916 roku podpisał wypowiedzenie wojny Austro-Węgrom, wiedząc, że oznacza ono wojnę z Niemcami, ojczyzną swojej rodziny. Kampania 1916 roku skończyła się katastrofą: Rumunia straciła stolicę i dwie trzecie terytorium, a król z rządem schronił się w Jassach. Ferdynand przetrwał jednak klęskę, okupację, rozpad sojuszniczej Rosji i upokarzający pokój, którego nigdy nie zatwierdził. Gdy wojna się skończyła, rządził państwem dwukrotnie większym niż w 1914 roku. Rumuni nazwali go „Lojalnym”, bo dotrzymał przysięgi złożonej nowej ojczyźnie, i „Zjednoczycielem” (Întregitorul).

Przed wojną

Urodził się 24 sierpnia 1865 roku w Sigmaringen jako drugi syn księcia Leopolda Hohenzollern-Sigmaringen, tego samego, którego kandydatura do tronu hiszpańskiego posłużyła w 1870 roku za pretekst do wojny francusko-pruskiej, i portugalskiej infantki Antonii. Stryj Ferdynanda, Karol I, panował w Rumunii od 1866 roku, ale nie miał żyjących dzieci. Ojciec Ferdynanda zrzekł się praw do rumuńskiego tronu w 1880 roku, a starszy brat Wilhelm w 1886 roku. Tak młodszy syn, który ponoć wcale tego nie pragnął, został następcą tronu w obcym, prawosławnym kraju. Studiował w Tybindze i Lipsku, a w 1889 roku przyjechał na stałe do Rumunii. Zachował wiarę katolicką, ale jego dzieci musiały być wychowane w prawosławiu.

Pierwsze lata nie były łatwe. W 1891 roku zakochał się w damie dworu królowej, poetce Elenie Văcărescu, a król Karol, uznając małżeństwo z poddaną za niemożliwe, przerwał romans i wysłał bratanka w podróż po Europie w poszukiwaniu odpowiedniej żony. 10 stycznia 1893 roku Ferdynand poślubił w Sigmaringen Marię, księżniczkę Edynburga, wnuczkę brytyjskiej królowej Wiktorii i cara Aleksandra II. Mieli sześcioro dzieci, wśród nich przyszłego króla Karola II. Małżeństwo z rozsądku nie było szczęśliwe, a urodziwa, energiczna i ambitna Maria, związana bliską przyjaźnią z księciem Barbu Știrbeyem, szybko przyćmiła męża. W 1897 roku Ferdynand omal nie zmarł na dur brzuszny.

Następca tronu nie budził entuzjazmu. Był wykształcony, oczytany, znał kilka języków, pasjonował się botaniką, ale publicznie był skrępowany, mówił niezręcznie i z trudem podejmował decyzje. Za plecami nazywano go „biednym Fritzem”. Karol I trzymał go z dala od polityki. Ferdynand robił karierę w armii, a latem 1913 roku, w czasie II wojny bałkańskiej, formalnie dowodził wojskami rumuńskimi, które niemal bez walki weszły w głąb Bułgarii.

Neutralność (1914–1916)

Gdy wybuchła wojna, król Karol chciał dochować wierności tajnemu sojuszowi z Niemcami i Austro-Węgrami z 1883 roku, ale 3 sierpnia 1914 roku rada koronna w Sinai opowiedziała się za neutralnością. 10 października 1914 roku Karol I zmarł, a Ferdynand został królem. Składając następnego dnia przysięgę przed parlamentem, zapowiedział, że będzie panował jako dobry Rumun. Zmiana na tronie usunęła najważniejszą przeszkodę na drodze do zbliżenia z Ententą: nowy król nie czuł się związany zobowiązaniami stryja, a królowa Maria otwarcie sympatyzowała z Wielką Brytanią i Rosją.

Polityką zagraniczną kierował jednak premier Ion I.C. Brătianu, przywódca liberałów, z którym Ferdynand współpracował odtąd aż do śmierci. To Brătianu prowadził tajne rokowania z obiema stronami, zawarł porozumienie z Rosją jesienią 1914 roku i odmówił pomocy Serbii w 1915 roku, czekając na najdogodniejszą chwilę. Król pozostawał w cieniu, ale jego rola nie była bierna. Trzymał się rządu i opierał naciskom zarówno niemieckich krewnych, jak i krajowych zwolenników natychmiastowej wojny. Królowa Maria pisała o nim, że może nie jest energiczny, ale ma w sobie dziwnie silny upór: im bardziej się go przymusza i straszy, tym mniej daje się ruszyć. Ferdynand i Brătianu wykorzystywali też jej koneksje z dworami w Londynie i Piotrogrodzie, by nieoficjalnie przedstawiać tam rumuńskie roszczenia do Siedmiogrodu.

Decyzja 1916 roku

Latem 1916 roku, po sukcesach ofensywy Brusiłowa, Brătianu uznał, że nadeszła chwila. 17 sierpnia podpisał traktat z Ententą, a 27 sierpnia Ferdynand zwołał w pałacu Cotroceni radę koronną. Decyzja już zapadła, a król potrzebował jedynie poparcia przywódców politycznych. Amerykański historyk Glenn Torrey pisze, że monarcha mówił wtedy z pewnością siebie, jakiej wcześniej u niego nie widywano: przedstawił konflikt między swoim niemieckim pochodzeniem a obowiązkiem króla Rumunów i poprosił obecnych o poparcie wojny o zjednoczenie narodu. Gdy germanofil Petre P. Carp przypomniał mu, że żaden Hohenzollern nie został jeszcze pokonany, Ferdynand miał odpowiedzieć, że jednego już pokonał – samego siebie. Wieczorem Rumunia wypowiedziała wojnę Austro-Węgrom, a następnego dnia król wezwał w odezwie do dokończenia dzieła Michała Walecznego i połączenia wszystkich Rumunów.

W Niemczech uznano to za zdradę. Wilhelm II był wstrząśnięty, a według rozpowszechnionych relacji kazał skreślić Ferdynanda z rejestru domu Hohenzollernów. Rodzina w Sigmaringen zerwała z nim kontakty.

Klęska 1916 roku

Ferdynand był formalnie naczelnym wodzem, a operacjami kierowała kwatera główna, w której decydujący głos miał zastępca szefa sztabu, generał Dumitru Iliescu, protegowany Brătianu. Ofensywa w Siedmiogrodzie szybko utknęła, a 6 września Bułgarzy i Niemcy zdobyli Tutrakan. Król, przytłoczony sprzecznymi radami, zwołał 15 września naradę dowódców armii, która zamieniła się w ostrą kłótnię generałów Alexandru Averescu i Constantina Prezana. Za radą Aleksiejewa i Joffre’a Ferdynand zgodził się przenieść główny wysiłek na południe, co skończyło się nieudaną przeprawą Averescu przez Dunaj pod Flămândą. Tymczasem Falkenhayn wyparł Rumunów z Siedmiogrodu. 11 października król wydał rozkaz, w którym zakazywał mówić o odwrocie, groził najsurowszymi karami za cofanie się bez naporu wroga i stawiał za wzór Armię Północną Prezana.

Jesień przyniosła kolejne klęski, a króla dotknęła także tragedia osobista: 2 listopada zmarł na dur brzuszny jego najmłodszy syn, trzyletni książę Mircea. Wkrótce armie Falkenhayna i Mackensena zbiegły się pod Bukaresztem. Po klęsce nad Argeșem Ferdynand 5 grudnia przyjął plan generalnego odwrotu, przedstawiony przez szefa francuskiej misji wojskowej, generała Henriego Berthelota. Następnego dnia Niemcy weszli do stolicy. W połowie grudnia król odsunął Iliescu, powołując się, jak relacjonuje Torrey, na powszechne niezadowolenie, i mianował szefem sztabu Prezana. Według Torreya o wyborze zdecydowali Ferdynand, Brătianu i Berthelot, którzy nie chcieli na tym stanowisku popularnego, ale kłótliwego Averescu.

Jassy (1917)

Dwór, rząd i parlament przeniosły się do Jass, dawnej stolicy Mołdawii. Zimą 1916/1917 roku przepełnione miasto dziesiątkował tyfus plamisty, brakowało żywności i opału, a front utrzymywały głównie wojska rosyjskie. Formalnie Ferdynand dowodził całym frontem rumuńskim, ale od kwietnia 1917 roku faktycznie kierował nim jego rosyjski zastępca, generał Dmitrij Szczerbaczow. Francuska misja Berthelota odbudowywała tymczasem armię rumuńską.

Największym zagrożeniem stała się rewolucja lutowa w Rosji. Rosyjscy żołnierze w Mołdawii tworzyli rady i bratali się z przeciwnikiem, a hasła rewolucyjne mogły łatwo przeniknąć do armii złożonej w ogromnej większości z chłopów bez ziemi. Ferdynand wykonał wtedy najważniejszy polityczny gest swojego panowania. 5 kwietnia 1917 roku (23 marca według kalendarza juliańskiego, obowiązującego wtedy w Rumunii) w Răcăciuni przemówił do żołnierzy 2 Armii i obiecał, że po wojnie dostaną ziemię, za którą walczą, oraz szeroki udział w sprawach państwa. Latem parlament w Jassach zmienił konstytucję, wprowadzając zasadę wywłaszczenia wielkiej własności ziemskiej i powszechne prawo wyborcze. Historycy zgodnie uważają, że obietnica pomogła utrzymać dyscyplinę armii, gdy wojska rosyjskie się rozpadały.

Latem odbudowana armia rumuńska wygrała bitwę pod Mărăști, a pod Mărășești i Oituz zatrzymała ofensywę Mackensena. Król i królowa często odwiedzali front i szpitale. Maria stała się w tych miesiącach symbolem oporu, przez co jeszcze bardziej przyćmiła męża.

Odrębny pokój

Po rewolucji październikowej Szczerbaczow przestał panować nad wojskiem. 4 grudnia 1917 roku rada pod przewodnictwem króla zgodziła się na rozmowy o rozejmie czysto wojskowym, a dowództwo nad armią rumuńską Ferdynand powierzył Prezanowi, by nie firmować ewentualnej kapitulacji własnym nazwiskiem. 9 grudnia podpisano rozejm w Fokszanach. W styczniu 1918 roku bolszewicy zerwali stosunki z Rumunią i zajęli jej złoto w Moskwie, a w lutym Mackensen postawił ultimatum. Brătianu podał się do dymisji, a Ferdynand powierzył rząd Averescu.

W Berlinie część dowódców i polityków domagała się, by „zdrajcę” pozbawić tronu. Austro-węgierski minister spraw zagranicznych Ottokar Czernin uważał jednak, że trwały pokój można zawrzeć tylko z prawowitym królem. 27 lutego spotkał się z Ferdynandem w salonce na stacji Răcăciuni. Według rumuńskich historyków mówił arogancko, dał królowi 48 godzin na odpowiedź i dawał do zrozumienia, że w razie odmowy dynastia straci tron. Przywódca konserwatystów Alexandru Marghiloman zanotował, że król płakał. Na radzie koronnej w Jassach w dniach 2–4 marca królowa i następca tronu Karol wzywali do oporu do końca, ale generałowie i dane o zaopatrzeniu nie pozostawiały złudzeń. 5 marca rząd Averescu podpisał wstępny pokój w Buftei.

Ferdynand musiał przełknąć kolejne upokorzenia. W marcu odprawił Averescu i powołał rząd Marghilomana, polityka, któremu ufali Niemcy. Rekompensatą była Besarabia: po głosowaniu Rady Kraju w Kiszyniowie król zatwierdził unię dekretem z 22 kwietnia. 7 maja rząd Marghilomana podpisał pokój w Bukareszcie, który zabierał Rumunii Dobrudżę i przełęcze karpackie, a ropę i zboże oddawał pod kontrolę Niemiec. Parlament wybrany za rządów Marghilomana traktat przyjął, ale król nigdy go nie podpisał ani nie ogłosił. Ta odmowa, przemyślana czy wynikająca z charakterystycznego dla Ferdynanda zwlekania, okazała się po wojnie bezcenna. Latem 1918 roku spadł na niego jeszcze skandal rodzinny: następca tronu Karol opuścił bez pozwolenia garnizon i potajemnie poślubił w Odessie Zizi Lambrino, za co ojciec ukarał go aresztem.

Zwycięstwo

Jesienią 1918 roku państwa centralne upadały. 6 listopada, na żądanie przedstawicieli Ententy, Ferdynand odprawił Marghilomana i powołał przejściowy rząd generała Constantina Coandy. 10 listopada, dzień przed rozejmem w Compiègne, Rumunia wróciła do wojny, a król w proklamacji wezwał naród, by stanął u boku sprzymierzonych przeciw wrogowi, który od dwóch lat grabił kraj. Szefem sztabu ponownie został Prezan.

1 grudnia 1918 roku Ferdynand i Maria wjechali konno do Bukaresztu, witani przez tłumy, z generałem Berthelotem u boku. Tego samego dnia zgromadzenie w Alba Iulia ogłosiło połączenie Siedmiogrodu z Rumunią. Wcześniej, 28 listopada, o unii postanowił kongres Bukowiny, a 10 grudnia bezwarunkowe połączenie ogłosiła Rada Kraju Besarabii. Pod koniec grudnia król podpisał dekrety zatwierdzające unie Siedmiogrodu i Bukowiny. Pełne uznanie nowych granic przyniosły traktaty pokojowe zawarte w latach 1919–1920, o które na konferencji w Paryżu walczył Brătianu.

Po wojnie

W 1919 roku armia rumuńska w wojnie z Węgierską Republiką Rad doszła do Budapesztu. Obietnice z Răcăciuni zostały spełnione: pierwsze wybory w głosowaniu powszechnym odbyły się w listopadzie 1919 roku, a w latach 1918–1921 przeprowadzono reformę rolną, jedną z najbardziej radykalnych w ówczesnej Europie. 15 października 1922 roku Ferdynand i Maria zostali uroczyście koronowani w nowo wzniesionej katedrze w Alba Iulia na władców Wielkiej Rumunii. W 1923 roku uchwalono nową konstytucję.

Ostatnie lata panowania zdominował Brătianu i jego liberałowie, a także kryzys dynastyczny. W grudniu 1925 roku Karol, związany z Eleną Lupescu, ponownie zrzekł się praw do tronu, a król uznał za następcę jego czteroletniego syna Michała. Ferdynand zmarł na raka jelita 20 lipca 1927 roku w Sinai. Pochowano go w Curtea de Argeș, obok stryja. Tron objął wnuk Michał I pod rządami rady regencyjnej, a cztery miesiące później zmarł też Brătianu.

Ocena

Za życia Ferdynand był postacią lekceważoną. Uchodził za monarchę słabego, sterowanego przez żonę, Brătianu i Știrbeya, a rumuński publicysta Sterie Diamandi pisał w 1934 roku, że w społeczeństwie krążyły o nim dwie wersje: oficjalna, z podręczników i mów okolicznościowych, oraz druga, o człowieku bez osobowości i przeciętnej inteligencji, w którą wierzono chętniej. Krytycy przypominają, że jako naczelny wódz odpowiadał formalnie za katastrofę 1916 roku, za fatalny wybór szefa sztabu i za chwiejność, przez którą armia rzucała się między Siedmiogrodem a Dunajem.

Współcześni historycy oceniają go znacznie łagodniej. Podkreślają, że w kluczowych momentach podejmował decyzje, które wymagały odwagi: w 1916 roku wystąpił przeciw własnej rodzinie i krajowi urodzenia, w 1917 roku obiecał chłopom ziemię, a w 1918 roku nie podpisał pokoju bukareszteńskiego, co pozwoliło Rumunii wrócić do obozu zwycięzców. Niemiecki historyk Gerhard Grimm widział w nim władcę ściśle przestrzegającego konstytucji, który obowiązek króla przedkładał nad osobiste uczucia. Większość badaczy zgadza się, że jego największą siłą był upór, a nie inicjatywa: nie kierował wydarzeniami, ale nie dał się złamać. Rumunia zawdzięcza mu w dużej mierze to, że z wojny, w której poniosła jedne z najcięższych strat wśród jej uczestników, wyszła jako Wielka Rumunia.