Bułgaria rozpoczyna drugą wojnę bałkańską

Wieczorem 29 czerwca 1913 roku (16 czerwca według kalendarza juliańskiego, którego używano wtedy w Bułgarii) bułgarska 4 Armia zaczęła ostrzeliwać pozycje serbskie w Macedonii, a w nocy i nad ranem 30 czerwca ruszyła do natarcia. Jednocześnie 2 Armia uderzyła na Greków. Wojny nikt nie wypowiedział. Jeszcze miesiąc wcześniej Bułgarzy, Serbowie i Grecy byli sojusznikami, którzy razem odebrali Turcji prawie wszystkie jej ziemie w Europie. Teraz pokłócili się o łupy, a uderzenie, które w Sofii miało być tylko krótką demonstracją siły, otworzyło drugą wojnę bałkańską.

Spór o Macedonię

Podstawą Ligi Bałkańskiej był bułgarsko-serbski traktat z marca 1912 roku. Jego tajny aneks dzielił z góry Macedonię: ziemie na wschód od Rodopów i Strumy miały przypaść Bułgarii, na północ i zachód od gór Szar Serbii, a o granicy w spornym pasie pośrodku miał w razie potrzeby rozstrzygnąć jako arbiter car Rosji. Wojna potoczyła się jednak inaczej, niż zakładano. Serbowie zajęli większą część Macedonii, w tym Bitolę i Ochrydę, które traktat obiecywał Bułgarom, a Grecy wkroczyli do Salonik. Bułgarska armia wykrwawiała się tymczasem w Tracji, pod Adrianopolem i Czataldżą. Gdy traktat londyński z 30 maja 1913 roku zamknął wojnę z Turcją, Serbia zażądała rewizji umowy. Tłumaczyła, że mocarstwa, tworząc Albanię, odcięły ją od Adriatyku, a ona sama wysłała Bułgarom pod Adrianopol 50 000 żołnierzy, choć traktat tego nie wymagał. 1 czerwca Serbia i Grecja zawarły tajny sojusz przeciw Bułgarii.

8 czerwca Mikołaj II wysłał do królów Bułgarii i Serbii jednobrzmiące telegramy z propozycją arbitrażu. Obie strony przyjęły ją z zastrzeżeniami. W Sofii umiarkowanego premiera Iwana Geszowa zastąpił Stojan Danew, a armia naciskała na szybkie rozstrzygnięcie. Żołnierze, od jesieni pod bronią, chcieli wracać do domów na żniwa. Zastępca naczelnego wodza, generał Michaił Sawow, pisał 21 czerwca do dowódcy 4 Armii, że sprawa musi się wyjaśnić w ciągu dziesięciu dni: „będziemy mieli albo wojnę, albo demobilizację”. Dwa dni przed wybuchem walk Rumunia, zachęcana przez Rosję, ostrzegła Sofię, że w razie nowej wojny zachowa pełną swobodę działania.

Rozkaz Sawowa

Rząd zdecydował się w końcu na arbitraż w Petersburgu i Danew szykował się do wyjazdu. W Warnie czekała na niego rosyjska kanonierka. 28 czerwca Sawow rozkazał jednak 4 Armii zaatakować Serbów „jak najenergiczniej” na całej linii, nie angażując wszystkich sił, i uchwycić przyczółek na prawym brzegu Bregałnicy. Natarcie miało się zacząć następnego dnia wieczorem ostrzałem, a w nocy i o świcie przejść w szturm. W kolejnym telegramie generał wyjaśniał, że działania przeciw Serbom i Grekom podejmowane są „bez formalnego wypowiedzenia wojny”: miały podnieść ducha armii, przyspieszyć decyzję Rosji i zająć jak najwięcej spornej ziemi, „zanim mocarstwa europejskie wkroczą, by powstrzymać nasze działania”.

O to, kto naprawdę stał za tym rozkazem, Bułgarzy spierali się jeszcze długo. Sawow twierdził później, że wykonywał polecenie, a krążyła wersja, że zmusił go do tego car Ferdynand. Międzynarodowa komisja Fundacji Carnegiego, która badała obie wojny, pisała w 1914 roku, że ministrowie zwolennicy pokoju dowiedzieli się o walkach ze zdumieniem dopiero następnego wieczoru.

Klęska na wszystkich frontach

Pierwszego dnia Bułgarzy zdobyli kilka pozycji, ale szybko utknęli. Gdy wiadomość dotarła do Salonik, Grecy kazali bułgarskiemu oddziałowi, który współdzielił z nimi garnizon, złożyć broń, a po odmowie zmusili go artylerią do kapitulacji. 1 lipca bułgarski rząd wymógł na wojsku wstrzymanie natarcia, a Sawow stracił stanowisko, które objął Radko Dimitriew. Serbów i Greków nie dało się już jednak zatrzymać. Wojska króla Konstantyna po trzydniowej bitwie zdobyły 4 lipca Kilkis, a Serbowie Radomira Putnika odparli Bułgarów nad Bregałnicą. Grecja i Serbia ogłosiły stan wojny w proklamacjach z 2 i 9 lipca, a Serbom pomogła Czarnogóra.

Około 10–11 lipca do wojny przystąpiła Rumunia. Jej wojska wkroczyły do Bułgarii, nie napotykając oporu, i zatrzymały się około 20 km od Sofii. Z drugiej strony ruszyli Turcy: 22 lipca oddziały Envera wkroczyły bez walki do opuszczonego przez Bułgarów Adrianopola. W połowie lipca Danew ustąpił, a rząd objął Wasił Radosławow. 30 lipca w Bukareszcie zebrała się konferencja pokojowa, a następnego dnia zaczął obowiązywać rozejm. Wojna trwała nieco ponad miesiąc, a Bułgaria zaprzepaściła w niej większość zdobyczy z poprzedniego roku. Pragnienie odzyskania Macedonii zaważyło dwa lata później na jej decyzji, by przyłączyć się do państw centralnych.