Saloniki w I wojnie światowej

Saloniki, wielki port w greckiej Macedonii, były przez trzy ostatnie lata wojny główną bazą Ententy na Bałkanach. Od października 1915 roku schodziły tu na ląd dywizje francuskie i brytyjskie, potem serbskie, rosyjskie i włoskie, a z obozów wokół miasta wyrósł front salonicki. W latach 1916–1917 Saloniki były stolicą rewolucyjnego rządu Elefteriosa Wenizelosa, w sierpniu 1917 roku spłonęła większość starego miasta, a we wrześniu 1918 roku Bułgaria podpisała tu rozejm.

Miasto wielu narodów

Do jesieni 1912 roku Saloniki należały do Turcji. 8 listopada, w pierwszej wojnie bałkańskiej, wkroczyli do nich Grecy i po blisko pięciu wiekach władzy osmańskiej miasto stało się greckie. Grecy nie byli w nim jednak większością. Najliczniejszą grupę tworzyli Żydzi sefardyjscy, a obok nich mieszkali Grecy, Turcy, Bułgarzy i dönmeh, muzułmanie żydowskiego pochodzenia. Tu urodził się Mustafa Kemal.

Brytyjski korespondent G. Ward Price wyliczał języki, którymi mówiono na ulicach: starą hiszpańszczyzną, po grecku, turecku, włosku, bułgarsku, serbsku, rumuńsku i francusku. Dla wojny ważniejsze były jednak port i jedyna linia kolejowa, która biegła stąd doliną Wardaru na północ, do Serbii. Tędy tylko Ententa mogła przyjść Serbom z pomocą.

Baza Ententy

2 października 1915 roku premier Elefterios Wenizelos poprosił Francję i Wielką Brytanię, by ich wojska przypłynęły do Salonik. 5 października w porcie zeszli na ląd pierwsi Francuzi i Brytyjczycy spod Dardaneli, a 12 października przybył generał Maurice Sarrail, dowódca francuskiej Armii Wschodu. Pomoc przyszła za późno. Po walkach pod Krivolakiem i Kosturino sprzymierzeni wycofali się w grudniu na grecką ziemię.

Brytyjczycy chcieli wtedy ewakuować Saloniki, ale Francuzi, Rosjanie, Włosi i Serbowie się sprzeciwili i wojska zostały. Na grzbietach wzgórz kilkanaście kilometrów na północ od miasta żołnierze i miejscowi robotnicy wznieśli obóz warowny, który od gęstych zasieków nazwano „klatką na ptaki”. Ward Price pisał, że otwarte od lądu miasto zamieniło się w jedną z głównych twierdz świata.

Neutralność Salonik topniała krok po kroku. 30 grudnia 1915 roku, po nalocie samolotów państw centralnych, Sarrail kazał aresztować konsulów Niemiec, Austro-Węgier, Bułgarii i Turcji. W maju 1916 roku okręty w porcie zestrzeliły niemiecki sterowiec LZ 85, a 3 czerwca Sarrail ogłosił stan oblężenia i wojsko sprzymierzonych przejęło władzę nad miastem.

Przez port płynęły kolejne armie. Wiosną 1916 roku przybyła odtworzona na Korfu armia serbska, latem Rosjanie i Włosi. W mieście i wokół niego zgromadziło się do 200 000 żołnierzy.

Ciężką próbą dla wojsk była malaria z bagien wokół miasta. Według Warda Price’a w 1916 roku żołnierze w Salonikach trafiali do szpitali z powodu chorób prawie dwa i pół raza częściej niż we Francji.

Stolica wenizelistów

30 sierpnia 1916 roku zwolennicy Wenizelosa dokonali w Salonikach przewrotu i wypowiedzieli posłuszeństwo rządowi w Atenach. 9 października przybył do miasta sam Wenizelos i stanął na czele rządu Obrony Narodowej, który 23 listopada wypowiedział wojnę Niemcom i Bułgarii. Grecja miała odtąd dwie stolice: królewską w Atenach i wojenną w Salonikach. Rozłam skończył się dopiero w czerwcu 1917 roku, gdy Ententa zmusiła króla do wyjazdu, a Wenizelos objął władzę w Atenach i cała Grecja przystąpiła do wojny.

Wielki pożar

18 sierpnia 1917 roku po południu w dzielnicy tureckiej wybuchł pożar. Silny wiatr od Wardaru pędził płomienie, a wody było mało i dwie stare sikawki miejskiej straży były bezużyteczne. Ogień przeskoczył ulicę Egnatia, oddzielającą stare miasto od nowego, i w końcu dotarł do nabrzeża. Marynarze lali wodę na budynki z barek, a brytyjskie ciężarówki wywoziły tysiące uciekinierów. Dopiero po dwóch dniach, gdy ucichł wiatr, a domy na drodze ognia wysadzono dynamitem, pożar opanowano.

Według brytyjskiej historii oficjalnej spłonęło ponad 9000 budynków, a wśród nich kościół św. Demetriusza z V wieku. Bez dachu nad głową zostało osiemdziesiąt tysięcy ludzi, w dwóch trzecich Żydów. Ward Price pisał, że ogień zniszczył dwie trzecie miasta w obrębie murów. Prawie wszystkie wojskowe obiekty leżały poza starym miastem i ocalały, ale sprzymierzeni musieli karmić pogorzelców i dać im dach nad głową.

Ofensywa, rozejm i to, co zostało

18 czerwca 1918 roku dowództwo armii sprzymierzonych objął w Salonikach generał Louis Franchet d’Espérey. We wrześniu jego wojska przełamały front bułgarski, a 29 września w jego kwaterze głównej w Salonikach delegaci Bułgarii podpisali rozejm. Bułgaria jako pierwsza z państw centralnych wyszła z wojny.

Wojna zmieniła miasto na zawsze. Spalonego centrum nie odbudowano w dawnym kształcie: rząd zamówił nowy plan u francuskiego architekta Ernesta Hébrarda. Wielu Żydów, którzy stracili w pożarze źródła utrzymania, wyjechało, według części opracowań nawet połowa. Na Zejtinliku, gdzie od 1916 roku działał główny szpital wojskowy armii serbskiej, powstał serbski cmentarz wojenny.