Doniesienia o rządzie Esada Paszy w Neapolu

Brytyjska chronologia wojny notuje pod 28 lutego 1916 roku, że albański rząd tymczasowy Esada Paszy Toptaniego ustanowił swoją siedzibę w Neapolu. Cztery dni wcześniej Esad opuścił Durrës na pokładzie włoskiego niszczyciela, a 27 lutego miasto zajęli Austriacy. Dostępne źródła nie opisują jednak żadnego formalnego aktu z 28 lutego. Pokazują raczej rząd bez kraju, którego szef przez kolejne tygodnie podróżował między Włochami a Francją.

Esad przypłynął najpierw do Brindisi, a 26 lutego przyjechał do Rzymu. Towarzyszyło mu tylko kilka osób. Około trzystu jego żołnierzy miało dopłynąć do Włoch osobnym parowcem. Rząd włoski od tygodni starał się, by pasza schronił się właśnie w Italii, a nie we Wlorze, gdzie stał włoski korpus, ani pod opieką Francuzów, którzy też proponowali mu ewakuację. Włoscy dowódcy i dyplomaci podejrzewali, że Francja chce zyskać wpływ na Esada, by osłabić pozycję Włoch w Albanii.

Pasza nie zabawił w Rzymie długo. Według agencji Reutera już we wtorek 29 lutego przyjechał do Nicei, gdzie mieszkała jego żona, i zapowiedział, że zostanie tam, dopóki jego obecność nie będzie znowu potrzebna w Albanii. W marcu wrócił do Rzymu, a na przełomie marca i kwietnia pojechał do Paryża, gdzie 3 kwietnia przyjął go premier Aristide Briand. Stamtąd wybierał się do Londynu.

Dokumenty włoskiego ministerstwa spraw zagranicznych pokazują, że sprawa siedziby Esada nie była rozstrzygnięta jeszcze pod koniec kwietnia. 26 kwietnia minister Sidney Sonnino przedstawił warunki, na jakich Włochy przyjmą paszę, jeśli ten zostanie w kraju do końca wojny. Rząd włoski miał się z nim porozumiewać przez specjalnego przedstawiciela, barona Aliottiego, a inne państwa nie mogły mieć przy nim oficjalnych przedstawicieli. Esad mógł zamieszkać, gdzie chciał, ale Rzym doradzał mu Neapol. Miał dostawać 50 tysięcy lirów miesięcznie dla siebie i drugie tyle na utrzymanie swoich urzędników, oficerów i żołnierzy. Żołnierze mieli na razie pozostać na wyspie Ponza.

Ostatecznie Esad oparł się na Francji i Serbii. Według brytyjskiej chronologii we wrześniu 1916 roku jego rząd ponownie stanął, tym razem w Salonikach, gdzie stacjonowały wojska Ententy.