Esad Pasza Toptani

Esad Pasza Toptani był najbardziej wpływowym, a zarazem najbardziej znienawidzonym przez rodaków albańskim politykiem lat wielkiej wojny. Możnowładca ze środkowej Albanii i były generał osmański, jesienią 1914 roku wrócił z wygnania z serbskimi pieniędzmi, zajął Durrës i stanął na czele rządu, którego władza rzadko sięgała daleko poza to miasto. Opierał się kolejno na Serbii, Włoszech i Francji, a gdy w lutym 1916 roku nadeszli Austriacy, odpłynął do Italii. Resztę wojny spędził jako szef rządu bez kraju, najpierw we Włoszech i we Francji, potem w Salonikach. Wielu Albańczyków do dziś uważa go za symbol zdrady, w Serbii pamiętany jest jako sojusznik z najcięższych dni 1915 roku.

Przed wojną

Urodził się w Tiranie, według większości źródeł w 1863 roku, choć podaje się też rok 1875. Pochodził z rodu Toptanich, jednej z najbogatszych rodzin ziemiańskich środkowej Albanii, która miała swój udział w założeniu Tirany. Był spokrewniony z przyszłym królem Albanii Ahmedem Zogu. Zrobił karierę w osmańskiej administracji i żandarmerii, w której dowodził między innymi w wilajecie janińskim, a według albańskich biografów za zasługi w wojnie z Grecją w 1897 roku awansował na generała. Po rewolucji 1908 roku związał się z młodoturkami i zasiadał w parlamencie w Konstantynopolu jako jeden z posłów albańskich. W kwietniu 1909 roku był w czteroosobowej delegacji, która oznajmiła sułtanowi Abdülhamidowi II, że parlament pozbawił go tronu.

W pierwszej wojnie bałkańskiej Esad był w Szkodrze, oblężonej przez Czarnogórców i Serbów. Gdy w styczniu 1913 roku zamordowano komendanta twierdzy, Hasana Rizę Paszę, Esad objął dowództwo. Część historyków przypisuje mu współudział w tym zabójstwie, czego nigdy nie udowodniono. W kwietniu 1913 roku, po półrocznym oblężeniu, poddał miasto Czarnogórcom w zamian za prawo wyjścia z bronią w ręku i, jak się powszechnie uważa, za obietnicę poparcia jego starań o władzę w Albanii. Wkrótce ogłosił w Durrës własny „senat” środkowej Albanii, rywalizujący z rządem Ismaila Qemalego we Wlorze.

Wielkie mocarstwa oddały tron nowego państwa niemieckiemu księciu Wilhelmowi zu Wied, który w marcu 1914 roku przybył do Durrës. Esad, by zachować wpływy, przyjął w jego rządzie teki spraw wewnętrznych i wojny. Nie wytrwał w lojalności długo. W maju 1914 roku, gdy w środkowej Albanii wybuchło powstanie muzułmańskich chłopów przeciw księciu, oskarżono go o spisek. 19 maja holenderscy oficerowie żandarmerii ostrzelali jego dom w Durrës. Esad skapitulował i zamiast przed sądem znalazł się na statku do Włoch, z zakazem powrotu do kraju.

1914–1915: rząd w Durrës

Wybuch wielkiej wojny dał mu drugą szansę. Książę Wied, bez pieniędzy i wojska, opuścił Albanię we wrześniu 1914 roku. Esad pojechał do Niszu i według większości źródeł 17 września zawarł tam tajne porozumienie z premierem Serbii Nikolą Pašiciem. Serbia obiecała mu pieniądze i broń, licząc na przyjazny rząd w Albanii i drogę do Adriatyku. Pomogli mu także Włosi. Z kilkoma tysiącami zbrojnych zebranymi w okolicach Dibry ruszył na Durrës, zajął je bez walki i na początku października utworzył rząd, sam zostając jego szefem i naczelnym wodzem.

Władza Esada była słaba od początku. Na południe kraju wkroczyli Grecy, a według części historyków Esad zgodził się potajemnie na przyłączenie do Grecji Epiru Północnego. W grudniu Włosi wylądowali we Wlorze. Muzułmańscy powstańcy z środkowej Albanii, którym przewodził Haxhi Qamili, uznawali go za zdrajcę i sługę chrześcijańskich sąsiadów. Wiosną 1915 roku osaczyli go w samym Durrës, a miasto broniła głównie artyleria włoskich okrętów. Ententa początkowo odradzała sąsiadom Albanii interwencję, ale w czerwcu, wezwana przez Esada, weszła do Albanii armia serbska i rozbiła powstańców. Serbowie zajęli Tiranę i Elbasan, ale, jak pokazują źródła, do Durrës nie weszli, a Czarnogórcy zajęli Szkodrę. Haxhi Qamili został schwytany i stracony.

Odwrót Serbów i ucieczka

Jesienią 1915 roku Serbię zaatakowały armie niemiecka, austro-węgierska i bułgarska. Gdy pod koniec listopada pobita armia serbska ruszyła przez góry ku Adriatykowi, Esad był jednym z niewielu ludzi w Albanii, na których mogła liczyć. Jego ludzie pomagali kolumnom serbskim w środkowej części kraju, a przez Durrës, gdzie w grudniu stanęła włoska brygada, szło zaopatrzenie i część ewakuacji. Według włoskich źródeł to właśnie jego działa polowe ostrzelały austro-węgierskie niszczyciele, które 29 grudnia napadły na port i weszły na pole minowe.

Zimą sytuacja Esada stała się beznadziejna. Ostatni Serbowie odpłynęli z Durrës na początku lutego 1916 roku, od północy nadciągały wojska austro-węgierskie, a wielu dawnych przeciwników paszy przeszło na ich stronę. Jego ludzie oddali Berat, a uzbrojeni zwolennicy w większości się rozeszli. 24 lutego, gdy Austriacy szturmowali włoskie pozycje przed miastem, Esad odpłynął do Brindisi na włoskim niszczycielu. Według brytyjskiego historyka Owena Pearsona tego dnia ponownie wypowiedział wojnę Austro-Węgrom. Trzy dni później Austriacy weszli do Durrës. Rząd osmański, któremu niegdyś służył, pozbawił go stopnia wojskowego.

Rząd bez kraju

Przez kolejne pół roku Esad krążył między Rzymem, Niceą, gdzie mieszkała jego żona, a Paryżem. Włosi, którzy uważali Albanię za swoją strefę wpływów, chcieli trzymać go u siebie i proponowali mu pensję i siedzibę w Neapolu, pod warunkiem że inne państwa nie będą miały przy nim przedstawicieli. Esad wybrał Francję i Serbię. Pod koniec sierpnia 1916 roku francuski krążownik przywiózł go do Salonik, gdzie generał Maurice Sarrail przyjął go z honorami należnymi dowódcy armii. W Salonikach pasza utworzył namiastkę rządu, przy którym Francja, Serbia i Grecja miały swoich przedstawicieli, i zebrał oddział kilkuset Albańczyków.

Oddział ten, zwany taborem, walczył u boku Francuzów w dolinie rzeki Shkumbin, a we wrześniu 1917 roku brał udział w zajęciu Pogradca nad Jeziorem Ochrydzkim. Obietnica wielkiego powstania na tyłach Austriaków nigdy się jednak nie spełniła. Poparcie, jakiego udzielał mu Sarrail, wywoływało gniew Włochów i było jednym z zarzutów wobec francuskiego generała, którego w grudniu 1917 roku odwołano z Salonik. Według jego biografów za udział w walkach na froncie macedońskim Esad otrzymał francuską Legię Honorową i Krzyż Wojenny.

Po wojnie

Po zawieszeniu broni Esad przeniósł się do Paryża i zabiegał o dopuszczenie do konferencji pokojowej jako przedstawiciel Albanii, wspierany przez delegację jugosłowiańską. Mocarstwa go zignorowały, a w kraju jego stronnictwo topniało. Zebrany w styczniu 1920 roku kongres w Lushnji utworzył rząd, który odrzucił zarówno włoski protektorat, jak i pretensje paszy. 13 czerwca 1920 roku, gdy Esad wychodził z hotelu Continental w Paryżu, zastrzelił go młody albański nacjonalista Avni Rustemi. W grudniu paryski sąd uniewinnił zabójcę, a Albania przyjęła go jak bohatera. Esada pochowano na cmentarzu w Thiais pod Paryżem, w kwaterze żołnierzy serbskich.

Ocena

Albańska historiografia, zarówno przed 1944 rokiem, jak i w czasach komunistycznych, ocenia Esada jednoznacznie źle: jako człowieka, który oddał Szkodrę Czarnogórcom, zdradził księcia Wieda i sprzedawał interesy kraju Serbii, Grecji i Włochom w zamian za władzę. Brytyjska znawczyni Bałkanów Edith Durham, która dobrze go znała, porównywała go do średniowiecznych kondotierów, gotowych przejść do każdego, kto więcej zapłaci, i odmawiała mu zarówno poczucia narodowego, jak i honoru.

Część historyków zachodnich widzi w nim jednak raczej typowego osmańskiego możnowładcę niż zdrajcę, który w rozpadającym się świecie szukał oparcia u silniejszych sąsiadów, bo sam takiego oparcia nie miał. W czasie wojny okazał się sojusznikiem Ententy wiernym aż do końca, choć nie przyniósł jej wiele pożytku. W Serbii zapamiętano przede wszystkim, że pomógł armii serbskiej w czasie odwrotu w 1915 roku. Jego imię nosi ulica w Belgradzie, a w 2014 roku serbski minister złożył kwiaty na jego grobie.