Paryska konferencja pokojowa

Paryska konferencja pokojowa była zjazdem zwycięskich mocarstw i ich sojuszników, który po rozejmie w Compiègne ustalał warunki pokoju z pokonanymi. Obrady otwarto 18 stycznia 1919 roku, a formalnie zamknięto 21 stycznia 1920 roku. Toczyły się głównie w gmachu francuskiego ministerstwa spraw zagranicznych na Quai d’Orsay. Konferencja przygotowała pięć traktatów pokojowych i pakt Ligi Narodów.

Jak obradowano

Do Paryża zjechali delegaci 27 państw, wśród nich osobne delegacje brytyjskich dominiów, o które upomnieli się premierzy Kanady Robert Borden i Australii William Hughes. Głosu domagali się też przedstawiciele narodów bez własnego państwa, zwykle bez skutku. Pokonanych nie zaproszono, podobnie jak Rosji Radzieckiej.

Obradom przewodniczył premier Francji Georges Clemenceau, a posiedzenia plenarne niczego nie rozstrzygały. Od połowy stycznia decydowała Rada Dziesięciu, w której zasiadało po dwóch delegatów Stanów Zjednoczonych, Wielkiej Brytanii, Francji, Włoch i Japonii. W połowie marca najważniejsze sprawy przejęła Rada Czterech, czyli „Wielka Czwórka”: prezydent Woodrow Wilson oraz premierzy Clemenceau, David Lloyd George i Vittorio Emanuele Orlando. Drobniejsze kwestie zostawiono ministrom spraw zagranicznych, a szczegóły opracowywały 52 komisje.

Obietnice z czasów wojny

W czasie wojny przyszła konferencja była punktem odniesienia dla wszystkich roszczeń. Tam miały się rozstrzygnąć tajne układy sojuszników, jak traktat londyński z 1915 roku czy obietnice dla Japonii, a także programy ruchów narodowych. Stany Zjednoczone nie czuły się jednak związane umowami, których nie podpisały. Gdy Włosi zażądali również Fiume, Wilson 23 kwietnia 1919 roku zwrócił się wprost do narodu włoskiego, a delegacja włoska opuściła konferencję i wróciła 7 maja bez żadnych ustępstw. Niemieckie prawa w Szantungu przyznano Japonii, dlatego Chiny jako jedyne z obecnych w Paryżu państw zwycięskich nie podpisały traktatu z Niemcami.

Polska w Paryżu

Polską delegacją kierował Roman Dmowski. 16 stycznia premierem i ministrem spraw zagranicznych został Ignacy Jan Paderewski, w którym Józef Piłsudski widział gwarancję uznania aliantów. 29 stycznia Dmowski przez około pięć godzin przedstawiał Radzie Dziesięciu polskie żądania. Komisja francuskiego dyplomaty Jules’a Cambona przyznawała Polsce w raporcie z 19 marca szerokie granice zachodnie, ale Lloyd George przeforsował wolne miasto w Gdańsku i plebiscyty. Polska musiała też przyjąć traktat o ochronie mniejszości, który podpisała tego samego dnia co pokój z Niemcami.

Rada Najwyższa konferencji rozstrzygała także spory na wschodzie. 25 czerwca 1919 roku zezwoliła Polsce zająć Galicję Wschodnią po Zbrucz, a 26 lipca przyjęła linię demarkacyjną między wojskami polskimi i litewskimi. Wschodnich granic Polski w Paryżu nie wyznaczono, a z Rosją Radziecką Polska toczyła już wojnę, która trwała do jesieni 1920 roku.

Traktaty

Najważniejszy był traktat wersalski, podpisany z Niemcami 28 czerwca 1919 roku. Jego pierwszą część stanowił pakt Ligi Narodów. Pokój z Austrią, zawarty w Saint-Germain-en-Laye 10 września 1919 roku, ograniczył jej armię do 30 tysięcy ludzi. Bułgaria w traktacie z Neuilly-sur-Seine, podpisanym 27 listopada 1919 roku, oddała Grecji zachodnią Trację, a z nią dostęp do Morza Egejskiego. Traktat w Trianon z 4 czerwca 1920 roku zostawił Węgrom 93 tys. km² z 325 tys. Traktat z Imperium Osmańskim, podpisany w Sèvres 10 sierpnia 1920 roku, nigdy nie wszedł w życie, a w 1923 roku zastąpił go traktat w Lozannie.

Senat Stanów Zjednoczonych w marcu 1920 roku odrzucił traktat wersalski, a wraz z nim przystąpienie do Ligi Narodów. Ład ustanowiony w Paryżu od początku budził spory: pokonani mówili o dyktacie, a o to, czy był sprawiedliwy i trwały, historycy spierają się do dziś.