Wybuch irlandzkiej wojny o niepodległość

21 stycznia 1919 roku w Irlandii zdarzyły się dwie rzeczy, które dopiero z czasem złożyły się w jedną opowieść. Około południa w hrabstwie Tipperary ochotnicy republikańscy zastrzelili dwóch policjantów eskortujących wóz z materiałem wybuchowym. Po południu w Dublinie zebrał się po raz pierwszy Dáil Éireann, parlament utworzony przez posłów Sinn Féin, i ogłosił niepodległość Irlandii. Strzały w Soloheadbeg uważa się tradycyjnie za początek irlandzkiej wojny o niepodległość, choć nikt w Dublinie ich nie zarządził.

Zasadzka w Soloheadbeg

Ochotnicy z 3 Brygady Tipperary Irlandzkich Ochotników dowiedzieli się jeszcze przed Bożym Narodzeniem, że w połowie stycznia do kamieniołomu w Soloheadbeg zostanie przewieziony z koszar w mieście Tipperary zapas gelignitu, materiału wybuchowego używanego w kamieniołomach. Przez kilka dni czekali na transport. 21 stycznia, mniej więcej trzy godziny przed posiedzeniem w Dublinie, wóz konny z ładunkiem, prowadzony przez dwóch robotników i eskortowany przez dwóch konstabli Królewskiej Policji Irlandzkiej (RIC), Jamesa McDonnella i Patricka O’Connella, dojechał do bramy kamieniołomu. Czekało tam ośmiu ochotników, wśród nich Séamus Robinson, Seán Treacy i Dan Breen. Zażądali od policjantów oddania broni. Pierwszy strzelił Treacy, za nim Breen i Robinson. Obaj konstable zginęli na miejscu. Uczestnicy zasadzki twierdzili później, że strzelali w obronie własnej, ale ich relacje z biegiem lat się zmieniały, a robotnicy nie umieli powiedzieć, czy policjanci stawiali opór. Napastnicy uciekli z bronią i gelignitem.

Akcję przeprowadzono bez rozkazu z Dublina. Szef sztabu Ochotników Richard Mulcahy potępił ją jako morderstwo i radził sprawcom wyjechać z kraju, choć Michael Collins po cichu ją pochwalał. Breen mówił po latach, że chciał rozpocząć wojnę, bo organizacja zamieniała się w ruch czysto polityczny. Część jego towarzyszy uważała jednak, że była to zwykła akcja zdobycia materiałów wybuchowych, która wymknęła się spod kontroli. Kilka dni później Brytyjczycy ogłosili południowe Tipperary specjalnym obszarem wojskowym i wyznaczyli nagrody za ujęcie sprawców.

Pierwszy Dáil

W grudniowych wyborach Sinn Féin zdobyła 73 ze 105 irlandzkich mandatów, a jej posłowie zgodnie z zapowiedzią nie pojechali do Westminsteru. O 15.30 zebrali się w Mansion House, rezydencji burmistrza Dublina. Przyszło ich tylko 27. Według zapisu posiedzenia ponad trzydziestu siedziało w więzieniach, „uwięzionych przez cudzoziemców”, w tym Éamon de Valera i Arthur Griffith, zatrzymani w maju 1918 roku pod zarzutem spisku z Niemcami. Kilku innych deportowano. Odczytano też nazwiska 26 posłów unionistycznych i sześciu z Irlandzkiej Partii Parlamentarnej, którzy zgromadzenie zbojkotowali. Na nazwisko Edwarda Carsona sala odpowiedziała śmiechem.

Posłowie wybrali na przewodniczącego Cathala Brughę i uchwalili krótką tymczasową konstytucję. Następnie odczytali deklarację niepodległości Irlandii i „Orędzie do wolnych narodów świata”, które wzywało każdy wolny naród do uznania Republiki Irlandzkiej i jej prawa do wysłuchania na konferencji pokojowej w Paryżu. Przyjęli też program demokratyczny, dokument społeczny uzgodniony z Partią Pracy, która w zamian nie wystawiła kandydatów w wyborach. Zgromadzenie chciało pokazać światu, że Irlandia ma już własne, poważne władze, i nikt na sali nie mówił o wojnie.

Wojna, która zaczynała się powoli

W Paryżu Irlandczyków nie wysłuchano. Brytyjczycy byli przeciw, Amerykanom niezbyt zależało, a Francuzi nie chcieli narażać się Londynowi. Sama wojna rozkręcała się powoli. W 1919 roku z przyczyn politycznych zginęło w Irlandii, według różnych zestawień, 17–18 osób, mniej więcej tyle co rok wcześniej. Dziesięć dni po Soloheadbeg gazeta Ochotników „An tÓglách” napisała jednak, że każdy ochotnik ma prawo używać wszelkich dozwolonych metod walki przeciw żołnierzom i policjantom „angielskiego uzurpatora” i zabijać ich, jeśli będzie trzeba. W ciągu roku Ochotnicy złożyli przysięgę wierności republice i Dáil, a coraz częściej nazywano ich Irlandzką Armią Republikańską. We wrześniu 1919 roku władze brytyjskie zdelegalizowały Dáil, Sinn Féin i szereg innych organizacji. Prawdziwa wojna partyzancka zaczęła się na początku 1920 roku, gdy IRA ruszyła na posterunki policji. Do kwietnia spalono ich około trzystu, a brytyjska administracja zaczęła się wycofywać z prowincji.