Czechosłowacja atakuje Śląsk Cieszyński

23 stycznia 1919 roku wojska czechosłowackie pod dowództwem podpułkownika Josefa Šnejdárka przekroczyły linię, którą 5 listopada 1918 roku wytyczyły polska i czeska rada narodowa, i wkroczyły do polskiej części Śląska Cieszyńskiego. Zaczęła się wojna polsko-czechosłowacka, w Czechach nazywana wojną siedmiodniową. Jeszcze tego samego dnia Czesi zajęli węzeł kolejowy w Boguminie i ruszyli na zagłębie węglowe wokół Karwiny. Słabe polskie oddziały nie mogły ich zatrzymać i zaczęły się cofać w stronę Cieszyna.

Węgiel, kolej i wybory

Porozumienie z listopada miało być tymczasowe, ale Polacy traktowali je jako podstawę przyszłej granicy. Rząd w Pradze nigdy go nie zatwierdził, a 12 stycznia czeski komitet narodowy dla Śląska oświadczył Radzie Narodowej Księstwa Cieszyńskiego, że uważa je za nieważne. Czesi powoływali się na historyczne prawa Korony Czeskiej do całego Księstwa, Polacy na narodowość mieszkańców. Według austriackiego spisu z 1910 roku Polacy stanowili prawie 55 procent ludności, Czesi około 27 procent. Chodziło jednak nie tylko o ludzi. Po polskiej stronie linii leżała część kopalń zagłębia karwińskiego, huta w Trzyńcu i odcinek Kolei Koszycko-Bogumińskiej, najlepszego połączenia ziem czeskich ze Słowacją, bez którego Praga nie mogłaby sprawnie przerzucać wojska w spodziewanym konflikcie z Węgrami.

Pretekstu dostarczyły wybory. Władze polskie rozpisały wybory do Sejmu Ustawodawczego na 26 stycznia także w Cieszyńskiem i zaczęły pobór miejscowych mężczyzn do wojska. Praga uznała to za utrwalanie polskiej władzy na spornym terenie. Według historyka IPN Sebastiana Pilarskiego decyzję o ataku podjął 15 stycznia prezydent Tomáš Masaryk, a 17 stycznia rząd premiera Karela Kramářa jednomyślnie zgodził się na zbrojne zajęcie kraju. Rozkaz do natarcia wydano 19 lub 20 stycznia (źródła podają różne daty), a 21 stycznia rząd zatwierdził notę, która miała uzasadnić uderzenie. Według części polskich opracowań nie została ona Warszawie przekazana. Moment był dobrze wybrany: Polska walczyła z Ukraińcami we wschodniej Galicji, a w zaborze pruskim trwało powstanie wielkopolskie.

Ultimatum w Cieszynie

Przed południem 23 stycznia Šnejdárek zjawił się w Cieszynie u dowódcy wojsk polskich na Śląsku Cieszyńskim, pułkownika Franciszka Latinika. Towarzyszyli mu oficerowie w mundurach brytyjskim, francuskim, włoskim i amerykańskim, a ich obecność miała sugerować, że żądania wychodzą od Ententy. Czesi zażądali, by Polacy w ciągu dwóch godzin wycofali się za rzekę Białą. Polska strona uznała to za podstęp, bo mocarstwa takiego rozkazu nie wydały, i odmówiła. Po upływie terminu, około pierwszej po południu, Czesi ruszyli na Bogumin i Karwinę, a od wschodu uderzyli przybyli z Włoch legioniści. Bogumin padł około czwartej.

Siły były nierówne. Latinik, przysłany na Śląsk Cieszyński w listopadzie przez Polską Komisję Likwidacyjną, miał na początku stycznia pod rozkazami około tysiąca żołnierzy, wspieranych przez miejscową milicję robotniczą, której początkowo brakowało broni. Trzon sił czechosłowackich stanowiły bataliony legionistów powracających z Francji i Włoch, z artylerią i pociągiem pancernym. Polskie szacunki z następnych dni mówiły o 7–16 tysiącach żołnierzy czechosłowackich i 3–5 tysiącach polskich.

Siedem dni

Następnego dnia Czesi zajęli Karwinę i Jabłonków. 26 stycznia pod Stonawą walczyła kompania 12 Pułku Piechoty z Wadowic. Według polskich relacji żołnierze czechosłowaccy zabili kilkunastu, a według części źródeł około dwudziestu wziętych do niewoli Polaków. Czeska historiografia kwestionuje część szczegółów tych relacji. Tego samego dnia pod Zebrzydowicami został śmiertelnie ranny kapitan Cezary Haller, brat generała Józefa Hallera. Pod wieczór Latinik, zagrożony oskrzydleniem, kazał opuścić Cieszyn i cofnąć się za Wisłę, a 27 stycznia Czesi weszli do miasta bez walki. Natarcie zatrzymała dopiero bitwa pod Skoczowem w dniach 28–30 stycznia, po której pod naciskiem Ententy przerwano walki. Według zestawień przytaczanych w literaturze czeskiej zginęło 44–53 żołnierzy czechosłowackich i 92 polskich. 3 lutego w Paryżu przedstawiciele obu państw przyjęli nową linię demarkacyjną, korzystniejszą dla Czechosłowacji, a spór o Śląsk Cieszyński przeszedł w ręce konferencji pokojowej.