Polsko-czeskie porozumienie w sprawie Śląska Cieszyńskiego

5 listopada 1918 roku w Polskiej Ostrawie przedstawiciele polskiej Rady Narodowej Księstwa Cieszyńskiego i czeskiego Krajowego Komitetu Narodowego dla Śląska (Zemský národní výbor pro Slezsko) zawarli porozumienie o tymczasowym podziale Śląska Cieszyńskiego. Każda z rad miała zarządzać tą częścią kraju, którą uważała za swoją. Podstawą rozgraniczenia była narodowość mieszkańców poszczególnych gmin. Większa część dawnego Księstwa, z Cieszynem, Bielskiem i Koleją Koszycko-Bogumińską, przeszła pod zarząd polski.

Dwie rady, jeden kraj

Austro-Węgry rozpadały się w ciągu kilku dni. 28 października w Pradze proklamowano niepodległe państwo czechosłowackie, a nazajutrz w Opawie, stolicy austriackiego Śląska, Czesi utworzyli Krajowy Komitet Narodowy dla Śląska. Polska Rada Narodowa, powołana w Cieszynie dwa tygodnie wcześniej, 30 października ogłosiła przynależność Księstwa do Polski. W nocy z 31 października na 1 listopada, gdy polscy żołnierze przejmowali Kraków, Polacy z cieszyńskiego garnizonu rozbroili Austriaków i Rada objęła władzę w powiatach bielskim, cieszyńskim i frysztackim. 1 listopada czeski komitet w Opawie oświadczył z kolei, że przejmuje władzę na całym Śląsku, łącznie z Cieszyńskiem. Obie strony rościły sobie prawo do tego samego kraju, a w zagłębiu karwińskim nad kopalniami wywieszono już czeskie flagi.

Obie rady zdecydowały się jednak na rozmowy. W czasach austriackich stosunki polsko-czeskie na Śląsku Cieszyńskim były na ogół poprawne, a napięcie narosło dopiero wtedy, gdy oba narody zobaczyły szansę na własne państwa. Rady uzgodniły więc linię rozgraniczenia, która miała obowiązywać do czasu, aż o granicy rozstrzygną rządy w Warszawie i Pradze.

Warunki

Pod zarząd polski przeszły powiaty bielski i cieszyński oraz większa część powiatu frysztackiego, razem około 77 procent powierzchni Księstwa. Strona czeska objęła powiat frydecki i resztę powiatu frysztackiego, czyli niecałe 23 procent. Według obliczeń opartych na austriackim spisie z 1910 roku w strefie polskiej językiem polskim posługiwało się około trzech czwartych mieszkańców, a czeskim tylko około 5 procent. W strefie czeskiej około 70 procent mówiło po czesku, a około 10 procent po polsku. W obu strefach mieszkała też liczna ludność niemiecka.

Podział był skomplikowany i miał wiele wyjątków. Pozostawiono na przykład dotychczasowy zarząd kopalń w okręgu karwińskim. Polscy historycy opisują porozumienie jako podział według zasady etnograficznej. W czeskiej literaturze bywa to kwestionowane, bo tekst porozumienia nie mówi wprost o podziale narodowościowym. W następnych dniach listopada rządy w Warszawie i Pradze przyjęły je jako rozwiązanie tymczasowe.

Co dalej

Pokój nie trwał długo. Według amerykańskiego historyka Richarda Watta po polskiej stronie linii zostało około jednej trzeciej kopalń Księstwa, a Czesi szybko uznali, że ustąpili za dużo. W strefie polskiej leżały też huta w Trzyńcu i odcinek kolei, którą Czechosłowacja potrzebowała do połączenia ziem czeskich ze Słowacją. Gdy władze polskie rozpisały na 26 stycznia 1919 roku wybory do Sejmu Ustawodawczego także w Cieszyńskiem, rząd czechosłowacki, z udziałem prezydenta Tomáša Masaryka, postanowił zająć kraj zbrojnie. 23 stycznia 1919 roku wojska czeskie przekroczyły linię z 5 listopada, co rozpoczęło wojnę polsko-czechosłowacką. Natarcie zatrzymała bitwa pod Skoczowem w dniach 28–30 stycznia. Nowa linia rozgraniczenia, ustalona 3 lutego w Paryżu pod naciskiem mocarstw, przebiegała dalej na wschód, na niekorzyść Polski. Ostatecznie w lipcu 1920 roku Śląsk Cieszyński podzielono mniej więcej wzdłuż Olzy. Czechosłowacji przypadło wtedy Zaolzie z zagłębiem karwińskim i Trzyńcem, w dużej części leżące w strefie, którą porozumienie z 5 listopada oddawało pod zarząd polski.