Rada Narodowa Księstwa Cieszyńskiego

19 października 1918 roku w Cieszynie polscy działacze narodowi powołali Radę Narodową Księstwa Cieszyńskiego. Miała reprezentować polską ludność Księstwa Cieszyńskiego, wschodniej części austriackiego Śląska, i doprowadzić do jego przyłączenia do odradzającej się Polski. Działacze nie czekali na polityków z Galicji ani na rozstrzygnięcia w Wiedniu. Postanowili sami utworzyć na miejscu ośrodek polskiej władzy, zanim o losie kraju przesądzą inni.

Rada trzech stronnictw

Inicjatorem Rady był inżynier górniczy Józef Kiedroń. Weszli do niej przedstawiciele trzech polskich ugrupowań działających na Śląsku Cieszyńskim: narodowego Polskiego Zjednoczenia Narodowego, Związku Śląskich Katolików i socjalistów z Polskiej Partii Socjalno-Demokratycznej, partii Ignacego Daszyńskiego. Rada liczyła początkowo nieco ponad dwudziestu członków, a jej skład szybko się powiększał. Zasiadały w niej także kobiety, wśród nich socjalistka Dorota Kłuszyńska.

Rada nie wybrała jednego przewodniczącego. Obradami kierowało trzech równorzędnych prezesów, po jednym z każdego obozu: ksiądz Józef Londzin, przywódca Związku Śląskich Katolików, Jan Michejda, prawnik i ewangelik, przywódca Zjednoczenia Narodowego, oraz socjalista Tadeusz Reger. Według wydawców jej protokołów różnice partyjne w pracach Rady prawie nie były widoczne. Nie było w niej klubów, a w głosowaniach nie obowiązywała dyscyplina.

Tło

Polskie stronnictwa przygotowywały się do tego kroku od kilku dni. Według części opracowań już 12 października ich przedstawiciele, zebrani w Cieszynie pod przewodnictwem księdza Londzina, ogłosili, że Księstwo należy do zjednoczonej, niepodległej Polski. Uznali przy tym warszawską Radę Regencyjną, która tydzień wcześniej ogłosiła wolę utworzenia niepodległego państwa, i opowiedzieli się za dobrymi stosunkami z Czechami. 16 października cesarz Karol zapowiedział przebudowę Austrii w związek państw narodowych. W całej monarchii zaczęły wtedy powstawać rady narodowe, które nie zamierzały czekać na reformę z Wiednia.

Śląsk Cieszyński był krajem mieszanym. Według austriackiego spisu z 1910 roku nieco ponad połowa mieszkańców Księstwa podała jako język codzienny polski, ponad jedna czwarta czeski, a mniej więcej co szósty niemiecki. Polacy przeważali w powiatach bielskim, cieszyńskim i frysztackim, Czesi w powiecie frydeckim. Kraj był też bogaty. Leżała tu część Zagłębia Ostrawsko-Karwińskiego z węglem koksującym, huta w Trzyńcu i Kolej Koszycko-Bogumińska, która łączyła ziemie czeskie ze Słowacją. Dlatego o Cieszyńskie upominali się zarówno Polacy, jak i Czesi, i dlatego Polacy chcieli działać szybko.

Co dalej

W pierwszych dniach Rada nie ogłaszała jeszcze publicznie, że chce przyłączyć Księstwo do Polski. 27 października zwołała na cieszyński rynek wiec, który według różnych relacji zgromadził kilkadziesiąt tysięcy ludzi, a według części opracowań około 50 tysięcy. Zebrani uchwalili rezolucję za przyłączeniem Śląska Cieszyńskiego do Polski. 30 października Rada w proklamacji „Ludu śląski!” ogłosiła przynależność Księstwa do państwa polskiego, a o ostatecznej granicy z Czechami miały rozstrzygnąć porozumienie obu rządów i wola ludności. Tymczasem 29 października w Opawie Czesi utworzyli własną reprezentację, Krajowy Komitet Narodowy dla Śląska (Zemský národní výbor pro Slezsko).

W nocy z 31 października na 1 listopada polscy żołnierze cieszyńskiego garnizonu armii austro-węgierskiej bez rozlewu krwi rozbroili austriackie oddziały, a Rada przejęła władzę w powiatach bielskim, cieszyńskim i frysztackim. Bywa nazywana pierwszym polskim organem władzy niezależnym od zaborców. Działała do lipca 1920 roku, gdy Śląsk Cieszyński podzielono między Polskę i Czechosłowację.