Sprawa polska w czasie I wojny światowej

Sprawa polska w latach 1914–1918 to droga od rozbiorów do niepodległego państwa. Wojna, w której trzy państwa zaborcze stanęły przeciw sobie, po raz pierwszy od rozbiorów uczyniła sprawę polską przedmiotem międzynarodowej rywalizacji: Rosja, państwa centralne, a potem Ententa i Stany Zjednoczone licytowały się obietnicami wobec Polaków. Polacy walczyli w armiach zaborców i we własnych formacjach, a ich politycy postawili na przeciwne obozy. Jesienią 1918 roku, gdy wszystkie trzy mocarstwa zaborcze przegrały wojnę albo się rozpadły, Polacy sami przejęli władzę w Krakowie, Lublinie i Warszawie, a 11 listopada Rada Regencyjna przekazała władzę wojskową Józefowi Piłsudskiemu.

Ziemie polskie w 1914 roku

W 1914 roku ziemie dawnej Rzeczypospolitej należały do trzech mocarstw. Królestwo Polskie podlegało Rosji, zabór pruski należał do Niemiec, a Galicja, graniczna prowincja zamieszkana w dużej części przez Polaków i Ukraińców, do Austro-Węgier. 1 sierpnia granica niemiecko-rosyjska, biegnąca przez ziemie polskie, stała się linią frontu, a Niemcy spalili i ostrzelali Kalisz. Po raz pierwszy od rozbiorów dwa państwa zaborcze stanęły do walki przeciw sobie, gdy 6 sierpnia Austro-Węgry wypowiedziały wojnę Rosji.

Mieszkańcy trzech zaborów służyli w armiach Rosji, Niemiec i Austro-Węgier, po przeciwnych stronach frontu. W ciągu całej wojny do armii państw zaborczych powołano według różnych szacunków od 2,9 do 3,4 miliona Polaków. Często stawali naprzeciw siebie. Gdy 2 maja 1915 roku Mackensen przełamał front pod Gorlicami, po stronie austro-węgierskiej nacierała 12 Dywizja Piechoty z Krakowa, złożona w większości z Polaków, a w rosyjskich szeregach służyło wielu poborowych z Królestwa Polskiego.

Polscy politycy podzielili się na dwa obozy. Piłsudski postawił na Austro-Węgry przeciw Rosji, którą uważał za głównego wroga. Roman Dmowski, przywódca Narodowej Demokracji, postawił na Rosję i jej zachodnich sojuszników przeciw Niemcom, w których widział śmiertelnego wroga Polski. 16 sierpnia 1914 roku w Krakowie powstał Naczelny Komitet Narodowy, popierający walkę u boku Austro-Węgier, a 25 listopada w Warszawie Komitet Narodowy Polski, w którym skupili się narodowi demokraci i konserwatyści z Królestwa. Rosja zabiegała o Polaków odezwą wielkiego księcia Mikołaja z 14 sierpnia, która obiecywała zjednoczenie ziem polskich pod berłem cara i autonomię, ale nie przewidywała niepodległości.

Legiony i wojna na ziemiach polskich (1914–1915)

6 sierpnia 1914 roku z Krakowa wyruszyła utworzona przez Piłsudskiego Pierwsza Kompania Kadrowa i przekroczyła granicę Królestwa. Piłsudski chciał porwać Królestwo do powstania, ale rachuba zawiodła, a w Kielcach mieszkańcy przyjęli strzelców chłodno. Ratunkiem okazał się Naczelny Komitet Narodowy, który objął patronat nad tworzonymi Legionami Polskimi. Ze strzelców Piłsudskiego powstał 1 Pułk Legionów, ale na czele Legionów stanęli generałowie przysłani z armii austro-węgierskiej. Na jesieni 1914 roku z inicjatywy Piłsudskiego zaczęła działać Polska Organizacja Wojskowa, konspiracja obejmująca z czasem cały zabór rosyjski.

Legioniści bili się z Rosjanami w Królestwie i w Galicji. W dniach 22–26 października 1914 roku walczyli pod Laskami i Anielinem, w listopadzie w czasie bitwy pod Krakowem dwa bataliony przez dwa dni odpierały rosyjskie ataki pod Krzywopłotami, a w dniach 22–25 grudnia I Brygada stoczyła pod Łowczówkiem najcięższy bój oddziałów Piłsudskiego w 1914 roku. Gorzej powiodło się ochotnikom ze Lwowa. Podczas odwrotu z Galicji Legion Wschodni się rozpadł, a tylko część żołnierzy, między innymi wokół kapitana Józefa Hallera, złożyła przysięgę i weszła do 3 Pułku Legionów.

Wiosną 1915 roku Rosja próbowała jeszcze zjednać Polaków ustawą dającą miastom Królestwa wybieralne rady, ale Rosjanie nie zdążyli jej wprowadzić w życie. Latem Rosja straciła Galicję, Królestwo Polskie i część Litwy. 5 sierpnia do opuszczonej przez Rosjan Warszawy weszły wojska niemieckie i skończyło się trwające od 1815 roku rosyjskie panowanie. Odchodząc, Rosjanie wywieźli urzędy, uniwersytet i maszyny fabryczne, a na wschód ciągnęła fala uchodźców, nazywana bieżeństwem. 22 sierpnia z Warszawy wymaszerował do Legionów Batalion Warszawski POW, ale dalszy zaciąg Piłsudski wstrzymał, bo nie chciał oddawać kolejnych ochotników bez politycznych ustępstw ze strony państw centralnych.

Okupacja i akt 5 listopada (1915–1916)

24 sierpnia 1915 roku Niemcy utworzyli Generalne Gubernatorstwo Warszawskie z generałem Hansem Hartwigiem von Beselerem na czele, a Austro-Węgrzy własne gubernatorstwo z siedzibą w Lublinie. Chcąc zjednać sobie Polaków, Niemcy zgodzili się na to, czego carskie władze odmawiały od dziesięcioleci: 15 listopada 1915 roku otwarto polskojęzyczny Uniwersytet Warszawski i Politechnikę Warszawską. Okupacja przyniosła też rekwizycje, wywóz maszyn do Niemiec i głód, a amerykańska pomoc żywnościowa dla Królestwa nie doszła do skutku, bo Berlin i Londyn obwiniały się nawzajem.

Jesienią 1915 roku Legiony przerzucono na Wołyń. Polacy walczyli tam po obu stronach frontu: Legiony po stronie austro-węgierskiej, a Brygada Strzelców Polskich w armii rosyjskiej. W lipcu 1916 roku, w czasie ofensywy Brusiłowa, brygady Legionów przez trzy dni powstrzymywały natarcie Rosjan pod Kostiuchnówką, tracąc około 2 tysięcy zabitych i rannych. Po walkach na Wołyniu Piłsudski na znak protestu przeciw traktowaniu Legionów zażądał zwolnienia ze służby, a we wrześniu Legiony przemianowano na Polski Korpus Posiłkowy.

5 listopada 1916 roku w Warszawie i Lublinie ogłoszono manifest cesarzy Niemiec i Austro-Węgier, który zapowiadał utworzenie Królestwa Polskiego, „państwa samodzielnego z dziedziczną monarchią i konstytucyjnym ustrojem”. Po raz pierwszy od rozbiorów wielkie mocarstwa oficjalnie obiecały Polakom własne państwo, ale bez króla, rządu i granic. Państwom centralnym chodziło przede wszystkim o polskiego rekruta. 9 listopada okupanci wezwali Polaków do zaciągu ochotniczego, co wywołało oburzenie, a ochotników zgłosiło się niewielu. Piłsudski aktu nie odrzucił, ale przestrzegał, że tworzenie wojska bez polskiego rządu nie ma sensu.

Mimo to akt zmienił położenie Polaków. Sprawa polska przestała być wewnętrzną sprawą Rosji i stała się kwestią międzynarodową, o którą zaczęły licytować się obie strony wojny. 6 grudnia ogłoszono rozporządzenie o Tymczasowej Radzie Stanu, której członkowie mieli tylko doradzać, a Piłsudski wszedł do niej jako referent wojskowy. Rosja zaprotestowała, ale sojusznicy zaczęli naciskać na Piotrogród, by przeciwstawił niemieckiej obietnicy własną, i 25 grudnia car Mikołaj II zaliczył do celów wojny utworzenie wolnej Polski ze wszystkich trzech zaborów.

Sprawa polska na arenie międzynarodowej (1917)

Na Zachodzie Dmowski od 1915 roku zabiegał o poparcie dla sprawy polskiej, a Ignacy Jan Paderewski zbierał pieniądze dla ofiar wojny i przekonywał prezydenta Woodrowa Wilsona, że Stany Zjednoczone powinny poprzeć niepodległą Polskę. Dopóki trwał sojusz z carem, rządy Francji i Wielkiej Brytanii traktowały sprawę polską jako wewnętrzną sprawę Rosji. Pierwszy wyłom zrobił Wilson, który 22 stycznia 1917 roku w Senacie opowiedział się za zjednoczoną i niepodległą Polską.

Przełom przyniósł upadek caratu. 27 marca Rada Piotrogrodzka uznała prawo Polski do pełnej niepodległości, a 30 marca rosyjski Rząd Tymczasowy uznał prawo Polaków do niepodległego państwa, połączonego jednak z Rosją „wolnym sojuszem wojskowym”. Wielka Brytania zapewniła Rząd Tymczasowy, że w pełni popiera zasadę niepodległej i zjednoczonej Polski, a podobne noty złożyły Francja i Włochy. Zmieniły się też nastroje w Galicji. 28 maja polscy posłowie z Galicji zebrani w Krakowie, z inicjatywy Wincentego Witosa, uznali, że jedynym dążeniem narodu jest niepodległa, zjednoczona Polska z dostępem do morza.

Piłsudski uznał, że carska Rosja przestała być groźna, a główną przeszkodą dla sprawy polskiej stają się Niemcy. Spierał się z Beselerem o kształt Polskiej Siły Zbrojnej, która miała podlegać Niemcom. 2 lipca wystąpił z Rady Stanu, a 9 i 11 lipca legioniści I i III Brygady na jego wezwanie odmówili przysięgi na „braterstwo broni” z Niemcami i Austro-Węgrami. Odmawiających internowano w Beniaminowie i Szczypiornie, a żołnierzy z Galicji wcielono do armii austro-węgierskiej. W nocy z 21 na 22 lipca Niemcy aresztowali Piłsudskiego, który na ponad rok trafił do Magdeburga. Więzienie zrobiło dla jego legendy więcej niż dwa lata walk.

Dmowski budował tymczasem polską reprezentację po stronie Ententy. 4 czerwca 1917 roku prezydent Poincaré podpisał dekret o utworzeniu we Francji autonomicznej armii polskiej, walczącej pod polskim sztandarem, nazywanej później od koloru mundurów Błękitną Armią. 15 sierpnia w Lozannie powstał Komitet Narodowy Polski z Dmowskim na czele. Przeniósł się do Paryża i w ciągu trzech miesięcy uzyskał uznanie Francji, Wielkiej Brytanii, Włoch i Stanów Zjednoczonych jako oficjalna organizacja polska. Jego przedstawicielem w Ameryce został Paderewski. Zasiadali w nim narodowi demokraci i konserwatyści, a nie było lewicy ani ludzi Piłsudskiego.

W Warszawie okupanci szukali nowej formuły. Rada Stanu ustąpiła 25 sierpnia, a patent z 12 września przekazał najwyższą władzę w Królestwie Polskim Radzie Regencyjnej, „nie naruszając międzynarodowego stanowiska państw okupacyjnych”. Regentami zostali arcybiskup warszawski Aleksander Kakowski, książę Zdzisław Lubomirski i ziemianin Józef Ostrowski, wprowadzeni w urząd 27 października 1917 roku. 26 listopada regenci powołali na szefa pierwszego rządu Królestwa Polskiego Jana Kucharzewskiego.

Rok 1918: od Brześcia do 11 listopada

8 stycznia 1918 roku Wilson ogłosił czternaście punktów, a w trzynastym zażądał niepodległego państwa polskiego na ziemiach zamieszkanych przez ludność bezspornie polską, z wolnym i bezpiecznym dostępem do morza. Miesiąc później cios zadały Polakom państwa centralne. 9 lutego w Brześciu zawarły pokój z Ukraińską Republiką Ludową i w zamian za zboże obiecały jej Chełmszczyznę i część Podlasia. Dla Polaków był to „czwarty rozbiór”. Rząd Kucharzewskiego podał się do dymisji, Rada Regencyjna zaprotestowała, a gazety w Warszawie i Lublinie wychodziły w czarnych ramkach. 3 marca w Brześciu pokój podpisała Rosja Radziecka, która wyrzekła się zwierzchnictwa nad Polską, Litwą i Kurlandią.

W proteście przeciw pokojowi z Ukrainą część II Brygady Legionów pułkownika Hallera w nocy z 15 na 16 lutego przebiła się pod Rarańczą przez front austriacki. Austriacy rozwiązali Polski Korpus Posiłkowy, a zatrzymanych legionistów przewieziono na Węgry. Legioniści Hallera weszli do II Korpusu Polskiego, formacji złożonej z żołnierzy dawnej armii rosyjskiej. Polskie korpusy na wschodzie miały trudną drogę: I Korpus Polski generała Józefa Dowbor-Muśnickiego już w styczniu odmówił rozbrojenia i stanął do walki z bolszewikami, a 11 maja Niemcy otoczyli i zaatakowali II Korpus pod Kaniowem. Po całodziennej obronie korpus generała Hallera z braku amunicji skapitulował, a sam Haller przez Moskwę i Murmańsk dotarł do Francji.

3 czerwca 1918 roku premierzy Francji, Wielkiej Brytanii i Włoch uznali w deklaracji wersalskiej, że utworzenie zjednoczonego i niepodległego państwa polskiego z wolnym dostępem do morza stanowi jeden z warunków trwałego i sprawiedliwego pokoju. Dmowski uważał później ten akt za największy sukces swojej dyplomacji. W czerwcu na froncie w Szampanii stał już pierwszy pułk Armii Polskiej we Francji. Umowa z 28 września uznała ją za armię autonomiczną, sprzymierzoną i współwojującą, pod najwyższą władzą polityczną Komitetu, a 4 października Komitet mianował Hallera naczelnym wodzem Armii Polskiej. Państwa polskiego jeszcze nie było, ale jego wojsko stanęło w szeregach koalicji jako sojusznik.

Jesienią państwa centralne przegrywały wojnę. 7 października Rada Regencyjna w orędziu „Do Narodu Polskiego” ogłosiła wolę utworzenia niepodległej Polski, obejmującej wszystkie ziemie polskie, z dostępem do morza. 19 października polscy działacze w Cieszynie powołali Radę Narodową Księstwa Cieszyńskiego, która miała przyłączyć Śląsk Cieszyński do odradzającej się Polski. 28 października polscy posłowie pod przewodnictwem Witosa powołali w Krakowie Polską Komisję Likwidacyjną, a 31 października polscy żołnierze armii austro-węgierskiej bez jednego strzału rozbroili garnizon Krakowa. W nocy z 6 na 7 listopada lewica niepodległościowa powołała w Lublinie Tymczasowy Rząd Ludowy Republiki Polskiej z Ignacym Daszyńskim na czele. Pierwszy raz od rozbiorów na ziemiach polskich powstał rząd, który nazwał swoje państwo republiką.

Uwolniony w dniach rewolucji w Niemczech, 10 listopada 1918 roku Piłsudski wrócił do Warszawy. Nazajutrz przez cały dzień żołnierze polscy, członkowie Polskiej Organizacji Wojskowej i zwykli mieszkańcy rozbrajali w mieście niemiecki garnizon, a rano w lesie pod Compiègne Niemcy podpisały rozejm z Ententą. 11 listopada wieczorem Rada Regencyjna przekazała Piłsudskiemu władzę wojskową i naczelne dowództwo wojsk polskich. Ten dzień przyjęto później za symboliczną datę odzyskania niepodległości. Rząd lubelski Daszyńskiego oddał się do dyspozycji Piłsudskiego, 14 listopada regenci oddali mu całą władzę, a 16 listopada zawiadomił on świat o istnieniu niepodległego państwa polskiego.

Granice i pierwsze walki

Państwo, które rodziło się w Warszawie, nie miało jednak ani granic, ani uznanego rządu, ani uznania mocarstw. Ententa za reprezentację Polski uważała Komitet Narodowy Polski w Paryżu, a dawnego sojusznika państw centralnych i socjalistyczny rząd, na którego czele 18 listopada stanął Jędrzej Moraczewski, traktowała z rezerwą. Porozumienie przyniósł dopiero styczeń 1919 roku, gdy premierem został Paderewski. Wielkopolska, Pomorze i Śląsk pozostawały w granicach Niemiec, a na wschodzie wciąż stały wojska niemieckiego Ober-Ostu, za którymi zbliżali się bolszewicy.

Najpierw trzeba było walczyć o Lwów. W nocy z 31 października na 1 listopada 1918 roku ukraińscy żołnierze armii austro-węgierskiej opanowali miasto i ogłosili je stolicą nowego państwa ukraińskiego. Polscy mieszkańcy, w większości ochotnicy bez wojskowego przeszkolenia, chwycili za broń i przez trzy tygodnie bronili się w mieście. Wśród nich byli uczniowie gimnazjów, studenci i harcerze, którzy przeszli do historii jako Orlęta Lwowskie. 20 listopada przebiła się odsiecz z Przemyśla, a 22 listopada miasto było w rękach polskich. W dniu zwycięstwa w dzielnicach żydowskich wybuchł pogrom. Walki o Lwów otworzyły wojnę polsko-ukraińską o Galicję Wschodnią, która trwała do lata 1919 roku.

W zaborze pruskim Polacy działali najpierw politycznie. 25 października Wojciech Korfanty z trybuny Reichstagu zażądał przyłączenia do Polski ziem zaboru pruskiego i Górnego Śląska, a 3 grudnia w Poznaniu zebrał się Polski Sejm Dzielnicowy, który wybrał Naczelną Radę Ludową i zażądał zjednoczonej Polski. Rada chciała czekać na decyzję konferencji pokojowej, ale 27 grudnia, w czasie wizyty Paderewskiego w Poznaniu, po niemieckiej demonstracji padły strzały i wybuchło powstanie wielkopolskie. Do połowy stycznia 1919 roku powstańcy zajęli większą część pruskiej Wielkopolski, a ich zdobycze potwierdził w czerwcu 1919 roku traktat wersalski.

Bilans

Żadna z armii zaborczych nie liczyła żołnierzy według narodowości, więc straty Polaków znamy tylko z szacunków. W armiach wszystkich stron poległo, zmarło lub zaginęło od 385 do 530 tysięcy Polaków: Tomasz Nałęcz podaje 385 tysięcy, Muzeum Historii Polski około 450 tysięcy, a Mieczysław Wrzosek około 530 tysięcy. Rannych było od około 900 tysięcy do miliona. Ciężko ucierpiała ludność cywilna. Według Andrzeja Chwalby z Galicji uciekło lub zostało do tego zmuszonych około 900 tysięcy osób, a z Królestwa i zaboru rosyjskiego w 1915 roku w głąb Rosji musiało wyjechać 3,5 miliona ludzi, z których około jednej trzeciej stanowili Polacy.

Polacy walczyli też we własnych formacjach. Przez Legiony przeszło według różnych szacunków od 30 do 40 tysięcy ludzi, I Korpus Polski w Rosji liczył w szczytowym momencie około 29 tysięcy żołnierzy, a Armia Polska we Francji jesienią 1918 roku około 17 tysięcy. Większość jej żołnierzy wstąpiła dopiero po zawieszeniu broni, a w 1919 roku do kraju przewieziono około 70 tysięcy. Polityczny bilans był jednak bezprecedensowy: wszystkie trzy mocarstwa zaborcze przegrały wojnę albo się rozpadły, a Polska wróciła na mapę Europy, choć walka o granice miała trwać jeszcze kilka lat.

Kto wywalczył niepodległość

Rola Piłsudskiego i Dmowskiego od początku budziła spory. Biografowie z obozu Piłsudskiego, jak Wacław Jędrzejewicz, przedstawiali Legiony jako zalążek polskiej armii i dowód, że Polacy sami wywalczyli niepodległość. Historycy krytyczni, z Andrzejem Garlickim na czele, zwracali uwagę, że do 1916 roku Piłsudski grał niemal wyłącznie kartą austriacką, a niepodległość przyniosła przede wszystkim jednoczesna klęska wszystkich trzech zaborców. Współpracownicy Dmowskiego, jak Stanisław Kozicki, widzieli w nim twórcę dyplomatycznego zwycięstwa, a krytycy wskazywali, że do niepodległości przekonał się dopiero wtedy, gdy Rosja słabła.

Współcześni badacze, jak Włodzimierz Suleja czy Tomasz Nałęcz, szukają drogi pośrodku. Przyznają, że Piłsudski nie przewidział biegu wojny tak dokładnie, jak głosiła legenda, ale czynem zbrojnym w 1914 roku postawił sprawę polską na arenie międzynarodowej, a w 1917 roku umiał w porę zerwać z przegrywającą stroną. Dziś zgodnie przyjmuje się, że obaj wielcy przeciwnicy przyczynili się do niepodległości: Piłsudski zbudował wojsko i władzę w kraju, Dmowski wywalczył Polsce miejsce przy stole zwycięzców. Trwa też spór o datę. Obok 11 listopada wskazywano orędzie regentów z 7 października, wyzwolenie Krakowa czy powstanie rządu lubelskiego.