Bieżeństwo

Po przełamaniu frontu pod Gorlicami armia rosyjska cofała się z Królestwa Polskiego, Litwy i Białorusi, stosując taktykę spalonej ziemi. Władze ewakuowały urzędy, fabryki i robotników, wywoziły mienie, a ludność wysiedlały albo skłaniały do ucieczki opowieściami o niemieckich okrucieństwach. Historycy szacują liczbę uchodźców na 2–3 miliony. Większość stanowili prawosławni Białorusini i Ukraińcy, zwłaszcza z guberni grodzieńskiej, ale wyjeżdżali też Polacy, Żydzi i Łotysze. W niektórych okolicach na wschód od Białegostoku odeszło do 80 procent mieszkańców.

Uchodźcy trafiali do miast i wsi w całej Rosji, aż po Syberię. Znaczna ich część zmarła w drodze albo na wygnaniu od chorób i głodu. Ci, którzy przeżyli, wracali w latach 1918–1921, często do zniszczonych gospodarstw na terenie odrodzonej Polski. Pamięć o bieżeństwie długo przetrwała tylko w rodzinach; szerzej przypomniano je dopiero w setną rocznicę.