Rosyjskie wysiedlenia Żydów z pasa przyfrontowego

18 maja 1915 roku w południe (5 maja według obowiązującego w Rosji kalendarza juliańskiego) upłynął termin, w którym Żydzi z zachodniej części guberni kowieńskiej musieli opuścić swoje domy. Ogłoszenia rozwieszone na polecenie dowództwa armii nakazywały wysiedlić wszystkich Żydów mieszkających na zachód od linii biegnącej od Kowna przez Janów, Wiłkomierz i Poniewież po Bowsk w Kurlandii. Na wyjazd dawano dobę, dwie albo jeszcze mniej czasu, a rozkaz nie oszczędzał ani chorych, ani starych. Według relacji wysiedlonych tym, którzy by nie wyjechali, grożono śmiercią. Następnego dnia zaczynało się święto Szawuot. Dziesięć dni wcześniej, od 8 maja (25 kwietnia starego stylu), wojsko wysiedlało Żydów z sąsiedniej guberni kurlandzkiej. Według historyka Semiona Goldina z obu guberni wypędzono w maju około 200 tysięcy ludzi. W Dumie mówiono o około 150 tysiącach z samej guberni kowieńskiej. Była to jedyna deportacja Żydów na taką skalę w czasie wojny, ale nie pierwsza.

Podejrzani o zdradę

Od pierwszych dni wojny rosyjscy dowódcy zarzucali Żydom nielojalność, sprzyjanie wrogowi i szpiegostwo. Najbardziej wrogi wobec nich był szef sztabu Naczelnego Dowództwa, generał Nikołaj Januszkiewicz, za zgodą naczelnego wodza, wielkiego księcia Mikołaja Mikołajewicza. Prawo wojenne dawało władzom wojskowym w pasie przyfrontowym szerokie uprawnienia wobec ludności cywilnej, a armia korzystała z nich przeciw Żydom: wysiedlała ich z kolejnych miejscowości, ograniczała swobodę poruszania się i brała zakładników, którzy mieli ręczyć za lojalność współwyznawców. W styczniu 1915 roku Stawka przyjęła te środki oficjalnie, w ogłoszonym komunikacie, który wyliczał zarzuty przeciw Żydom. Nie odróżniała przy tym Żydów, poddanych cara, od Żydów z okupowanej przez Rosjan Galicji.

Pierwsze ucierpiały ziemie polskie, przez które od jesieni 1914 roku biegł front. Po styczniowym komunikacie rosyjskie dowództwo kilka razy próbowało wysiedlić całą ludność żydowską z pasa przyfrontowego, przede wszystkim w guberni warszawskiej i płockiej oraz w Galicji. Według Goldina te próby się nie powiodły. Masowa deportacja wymagała współpracy wojska z władzami cywilnymi przy froncie, które miały ją przeprowadzić, i na tyłach, które miały przyjąć wysiedlonych, a urzędnicy cywilni na różnych szczeblach się jej sprzeciwiali. Wojsko wypędzało jednak Żydów z pojedynczych miast i miasteczek. W Galicji pod koniec września 1914 roku rosyjscy żołnierze dokonali pogromu we Lwowie, a w kwietniu 1915 roku władze wysiedliły z zajętego po oblężeniu Przemyśla w głąb imperium tysiące Żydów, według niektórych szacunków około 17 tysięcy.

Kowno i Kurlandia

Wiosną 1915 roku Niemcy wkroczyli na Litwę i do Kurlandii, a pod koniec kwietnia zajęli Szawle. Rosyjskie dowództwo szukało winnych. Pretekstem stała się wieś Kuże pod Szawlami. Według rosyjskiego komunikatu, który obiegł prasę, w nocy na 11 maja (28 kwietnia starego stylu) tamtejsi Żydzi ukrywali w swoich domach niemieckich żołnierzy. Wysiedlenie z obu guberni przeprowadziła według Goldina 10 Armia generała Nikołaja Radkiewicza przy poparciu Januszkiewicza. Wysiedlonych kierowano daleko na wschód, głównie do guberni jekaterynosławskiej i połtawskiej, a także do czernihowskiej. Wielu wyruszało pieszo albo wozami, inni pociągami. Według relacji z samych Kiejdan odjechało trzydzieści wagonów z wysiedleńcami.

Armia sama na tym straciła. Według Goldina tłumy wysiedlonych zatykały drogi i linie kolejowe i dezorganizowały tyły w najtrudniejszych dla Rosjan miesiącach lata 1915 roku, gdy po przełamaniu pod Gorlicami front cofał się na całej długości. Członkowie rządu, wśród nich minister spraw wewnętrznych książę Nikołaj Szczerbatow, skarżyli się, że ich starania, by przekonać sztab, „pozostają bezskuteczne”. Na przełomie lipca i sierpnia posłowie do Dumy, między innymi Aleksandr Kiereński, wykazali z trybuny, że opowieść o Kużach była zmyślona. Według posła Fridmana Żydzi opuścili wieś jeszcze przed rzekomym napadem.

Zakładnicy i bieżeństwo

Od maja 1915 roku branie zakładników, łatwiejsze do przeprowadzenia niż wysiedlenia, miało według dyrektyw dowództwa zastąpić je jako główny sposób wymuszania lojalności Żydów. Lokalne wypędzenia trwały jednak nadal. Według Goldina w latach 1914–1916 deportacje i wysiedlenia dotknęły co najmniej 189 gmin żydowskich w Imperium Rosyjskim, Galicji i na Bukowinie. Ogólnych liczb nie da się ustalić dokładnie. Część historyków szacuje, że w czasie wielkiego odwrotu armia rosyjska deportowała w głąb Rosji około pół miliona Żydów. Latem 1915 roku wysiedleni Żydzi dołączyli do milionów uchodźców, Polaków, Białorusinów, Litwinów i Ukraińców, których odwrót pognał na wschód w bieżeństwie.

Wysiedlenia i zakładnicy stały się symbolem polityki rosyjskich władz wojskowych wobec Żydów. Dyskutowano o nich na posiedzeniach Rady Ministrów, w Dumie i w prasie, w Rosji i za granicą. W sierpniu 1915 roku, wobec napływu wysiedlonych i uchodźców, rosyjskie władze pozwoliły Żydom osiedlać się w miastach poza strefą osiedlenia, z wyjątkiem stolic. Strefa, w której od XVIII wieku zamknięto Żydów imperium, przestała w praktyce obowiązywać. We wrześniu car odsunął wielkiego księcia i Januszkiewicza od dowództwa armii.