Początek bitew pod Hrubieszowem i Wojsławicami

Rankiem 19 lipca 1915 roku niemieccy żołnierze nad Huczwą i Wolicą zobaczyli puste rosyjskie okopy. W nocy Rosjanie oderwali się od przeciwnika i cofnęli na nową, wcześniej przygotowaną linię obrony. Na prawym skrzydle grupy armii feldmarszałka Augusta von Mackensena ruszyła za nimi niemiecka Armia Bugu generała Alexandra von Linsingena. Wieczorem znów stała przed rosyjskimi okopami. Niemiecki spis bitew, na którym opiera się brytyjska chronologia wojny, datuje od tego dnia dwie bitwy: pod Hrubieszowem nad Huczwą, w pobliżu Bugu, i pod Wojsławicami, dawnym miasteczkiem około 25 kilometrów na południe od Chełma.

Odwrót spod Krasnegostawu

Od 15 lipca Armia Bugu atakowała rosyjską 13 Armię generała Władimira Gorbatowskiego. Pod Masłomęczem i Grabowcem zdobyła kilka umocnionych wsi, w tym Werbkowice, ale do wieczora 18 lipca nigdzie nie przełamała rosyjskiego frontu. Rozstrzygnięcie przyszło z zachodu. Niemiecka 11 Armia pod Krasnymstawem wbiła się na 32 kilometry szerokości i 12 kilometrów głębokości we front rosyjskiej 3 Armii i wzięła około 15 tysięcy jeńców. Pruska gwardia zdobyła Krasnystaw i przeszła na wschodni brzeg Wieprza. Stanęła tym samym na tyłach rosyjskich pozycji nad Wolicą i na skrzydle pozycji nad Wojsławką.

Żeby front między Wisłą a Bugiem się nie rozpadł, Rosjanie w nocy na 19 lipca zostawili w okopach tylko straże tylne. Główne siły odeszły na pozycje przygotowane od dawna na południe od kolei z Chełma do Lublina. Według austriackiej historii oficjalnej nowa linia biegła od Hrubieszowa przez północny brzeg strumienia Siennica, Fajsławice i Chmiel po wzgórza na północ od Chodla. Wschodni odcinek tej linii, od Hrubieszowa po okolice Wojsławic, przypadł Armii Bugu.

Pościg i nowa linia

19 lipca rano wojska trzech armii Mackensena ruszyły w pościg na całym froncie. Do wieczora doszły do nowej rosyjskiej pozycji i okopały się przed nią. Na prawym skrzydle Armii Bugu, w stronę Hrubieszowa i Bugu, nacierał XXIV Korpus Rezerwowy generała Friedricha von Geroka ze wzmocnieniem w postaci pruskiej 1 Dywizji Piechoty. Na lewym skrzydle, w stronę Wojsławic, szedł Korpus Beskidzki. Według niemieckich spisów bitew dywizje Geroka walczyły od tego dnia w bitwie pod Hrubieszowem, a dywizje Korpusu Beskidzkiego w bitwie pod Wojsławicami.

Tego samego dnia Mackensen wzmocnił Armię Bugu. Uznał, że Rosjanie skupieni między Wisłą a Bugiem nie zagrażają już jego wschodniej flance. Odebrał więc austro-węgierskiej 1 Armii, osłaniającej natarcie znad Bugu, niemiecki XLI Korpus Rezerwowy generała Arnolda von Wincklera i austro-węgierską 11 Dywizję Kawalerii Honwedu. Oba związki przekazał Linsingenowi. Za nimi miała pójść niemiecka 103 Dywizja Piechoty, dopiero przybywająca znad granicy serbskiej. 1 Armia przestała przez to nacierać w kierunku Włodzimierza Wołyńskiego.

Decyzja w Siedlcach

19 lipca naczelny wódz armii rosyjskiej, wielki książę Mikołaj Mikołajewicz, naradzał się w Siedlcach z dowódcą Frontu Północno-Zachodniego, generałem Michaiłem Aleksiejewem. Pod Krasnymstawem pękał front na południu, za Wisłą wojska generała Remusa von Woyrscha przełamały go pod Siennem, a na północy armia Gallwitza od sześciu dni spychała Rosjan nad Narew. Aleksiejew dostał zgodę, by stosownie do sytuacji samodzielnie wycofywać swoje armie znad Wisły na wschód. Według austriackiej historii oficjalnej oznaczało to ostateczną decyzję o oddaniu Warszawy i Iwangrodu.

Rosyjskie armie na południu miały jednak jak najdłużej bronić kolei Iwangród – Lublin – Chełm, po której odchodziły wojska z Królestwa Polskiego. Dla Armii Bugu oznaczało to tygodnie mozolnych walk o każdą wieś. 21 lipca jej prawe skrzydło wyszło już za Hrubieszów, ale dalej, ku Chełmowi, posuwało się powoli, wśród ciągłych rosyjskich kontrataków. Bitwy pod Hrubieszowem i Wojsławicami trwały do 30 lipca.