Niemcy zajmują Warszawę

5 sierpnia 1915 roku nad ranem wycofujący się Rosjanie wysadzili mosty na Wiśle, a kilka godzin później od zachodu do Warszawy weszły pierwsze oddziały niemieckiej 9 Armii feldmarszałka księcia Leopolda Bawarskiego. Miasto zajęto bez walki. Niemiecki komunikat wojenny z tego dnia donosił, że armia księcia Leopolda przełamała w ciągu dnia i nocy zewnętrzną i wewnętrzną linię fortów, w której rosyjskie straże tylne jeszcze zacięcie się broniły, a „miasto zostało dziś przed południem zajęte przez nasze wojska”. Dla Warszawy skończyło się w ten sposób rosyjskie panowanie, które od kongresu wiedeńskiego w 1815 roku trwało równo sto lat. Zaczęła się trwająca ponad trzy lata okupacja niemiecka.

Decyzja o odwrocie

Niemcy stali pod Warszawą już jesienią 1914 roku, w czasie bitwy pod Warszawą i Dęblinem, a potem przez ponad pół roku front zatrzymał się na Bzurze i Rawce, kilkadziesiąt kilometrów na zachód od miasta. O jego losie rozstrzygnęła dopiero wielka letnia ofensywa państw centralnych, która ruszyła 13 lipca. Od północy armie generała Maxa von Gallwitza sforsowały Narew, od południa wojska feldmarszałka Augusta von Mackensena 31 lipca zajęły Lublin, a 1 sierpnia Chełm. W nocy na 29 lipca śląska landwehra generała Remusa von Woyrscha przeprawiła się przez Wisłę pod Ryczywołem, między Warszawą a Iwangrodem. Rosyjskie armie w środkowej Polsce znalazły się w głębokim worku, zagrożone od trzech stron.

Naczelny dowódca Frontu Północno-Zachodniego, generał Michaił Aleksiejew, od dawna szykował opuszczenie lewego brzegu Wisły. 24 lipca wydał wstępną dyrektywę o ogólnym odwrocie, a 3 sierpnia, jak podaje austriacka historia oficjalna, zdecydował się wycofać 2 i 4 Armię za Wisłę. 2 Armia generała Władimira Smirnowa miała oddać Warszawę w nocy z 4 na 5 sierpnia. Jej korpusy przez kilka dni po kolei przechodziły na drugi brzeg, a przed miastem zostawała jedynie osłona. 4 sierpnia niemiecki komunikat ogłosił, że Rosjanie zostali zepchnięci z pozycji pod Błoniem na zewnętrzną linię fortów, a armia księcia Leopolda atakuje twierdzę.

Ewakuacja

Miasto przygotowywało się do odejścia Rosjan od kilku tygodni. Wywożono urzędy, archiwa i instytucje państwowe. Cesarski Uniwersytet Warszawski przeniesiono do Rostowa nad Donem. Z fabryk demontowano maszyny i wysyłano je w głąb Rosji razem z surowcami i częścią robotników. Amerykański korespondent Stanley Washburn, który towarzyszył armii rosyjskiej, widział, jak przez mosty na Wiśle całymi dniami wywożono furgonami miedź: dzwony, maszyny i narzędzia. Przez ulice ciągnęły na wschód wozy chłopów z okolic Błonia i znad Bzury, wysiedlanych albo uciekających przed frontem. Był to fragment wielkiej fali uchodźców, nazywanej bieżeństwem. Przed odejściem Rosjanie podpalili dworce Petersburski i Terespolski na Pradze i zniszczyli wiele obiektów o znaczeniu wojskowym.

Gdy rosyjskie władze odchodziły, zarząd miasta przejmowali Polacy. Od sierpnia 1914 roku działał w Warszawie Komitet Obywatelski, później Centralny Komitet Obywatelski, który zajmował się zaopatrzeniem i opieką nad ludnością i przejmował coraz więcej zadań magistratu. Porządku pilnowała ochotnicza Straż Obywatelska. Według relacji z tamtych dni wieczorem 4 sierpnia z ulic zniknęła rosyjska policja, a w nocy jej szef przekazał miasto komendantowi Straży. Ostatni rosyjski prezydent Warszawy, Aleksander Miller, oddał magistrat przewodniczącemu Komitetu, księciu Zdzisławowi Lubomirskiemu. Źródła różnią się, czy stało się to jeszcze 4, czy już 5 sierpnia. Miller pozostawił miastu pieniądze tylko na najbliższe dwa miesiące.

Mosty

Wieczorem 4 sierpnia przez miasto przeszły ostatnie rosyjskie kolumny. Według Washburna maszerowały spokojnie, bez paniki, a po północy w Warszawie nie było już niemal żadnych rosyjskich oddziałów. Nad ranem saperzy wysadzili mosty. Washburn pisze o trzeciej w nocy, polskie relacje o szóstej rano. Pierwszy wyleciał w powietrze most Poniatowskiego, oddany do użytku zaledwie półtora roku wcześniej. Potem Rosjanie zniszczyli dwa środkowe przęsła mostu Kierbedzia i most kolejowy przy Cytadeli. Jeden ze świadków wspominał, że od huku wypadły wszystkie szyby w jego mieszkaniu.

Wejście Niemców

Na kilka godzin Warszawa została bez żadnej władzy, poza polską Strażą Obywatelską. Rano od strony Woli i Mokotowa, a według innych relacji Alejami Jerozolimskimi, weszły do miasta pierwsze niemieckie patrole, a za nimi oddziały piechoty i kawalerii. Relacje różnią się co do godziny, ale niemiecki komunikat potwierdza, że miasto zajęto przed południem. Wkrótce Niemcy obsadzili ratusz. Wielu warszawiaków po raz pierwszy zobaczyło pruskie pikielhauby, a w sklepach zamiast rubli i kopiejek pojawiły się marki i fenigi. Polskie relacje opisują przyjęcie zwycięzców jako chłodne: tramwaje wyjechały o zwykłej porze, a na ulicach stał milczący tłum.

Książę Leopold zameldował telegraficznie o zdobyciu Warszawy swemu starszemu bratu, królowi Bawarii Ludwikowi III, który nadał mu za to Wielki Krzyż Orderu Wojskowego Maksymiliana Józefa. Walki o miasto nie były jednak skończone. Rosjanie okopali się na Pradze, na prawym brzegu Wisły, i od rana 5 sierpnia ostrzeliwali z dział i karabinów śródmieście. Niemiecki komunikat oskarżał ich o celowe ostrzeliwanie Zamku Królewskiego. 6 sierpnia bomba zrzucona z rosyjskiego samolotu spadła na Stare Miasto, zabijając jedną osobę. Dopiero po dwóch dniach Niemcy przeszli Wisłę pod miastem, a 8 sierpnia zajęli Pragę. Według niemieckiego komunikatu w Warszawie wzięli kilka tysięcy jeńców.

Polacy wobec okupacji

6 sierpnia Komitet Obywatelski powołał Zarząd Miasta, a Straż Obywatelska nadal pilnowała porządku. Niemcy z początku tolerowali polskie instytucje, ale szybko pokazali, kto rządzi. 24 sierpnia utworzyli Generalne Gubernatorstwo Warszawskie, obejmujące zajętą przez nich część Królestwa Polskiego, a jego szefem został generał Hans Hartwig von Beseler, zdobywca Antwerpii. We wrześniu rozwiązał on Centralny Komitet Obywatelski. Jednocześnie Niemcy, chcąc zjednać sobie Polaków, zgodzili się na to, czego carskie władze odmawiały od dziesięcioleci. 15 listopada 1915 roku otwarto polskojęzyczny Uniwersytet Warszawski i Politechnikę Warszawską. Okupacja przyniosła też rekwizycje, wywóz maszyn do Niemiec i głód. Niemieccy żołnierze opuścili Warszawę dopiero w listopadzie 1918 roku.

Znaczenie

Zdobycie Warszawy, trzeciego co do wielkości miasta Imperium Rosyjskiego, było największym sukcesem propagandowym państw centralnych na wschodzie. Austriacka historia oficjalna podkreśla, że razem z twierdzą Iwangród, zajętą przez Austro-Węgrów dzień wcześniej, Rosjanie stracili obie „furty wypadowe”, z których jesienią 1914 roku ruszał na zachód ich „walec parowy”. Celu strategicznego Niemcy jednak nie osiągnęli. Rosyjskie armie wyszły z worka, zanim zdążyły go zamknąć wojska nacierające znad Narwi i od Lublina. Odwrót trwał dalej, a w kolejnych tygodniach padły kolejne twierdze na linii Niemna, Narwi i Bugu.