Max von Gallwitz

Max von Gallwitz był jednym z nielicznych niemieckich generałów, którzy w I wojnie światowej dowodzili wielkimi jednostkami na wszystkich głównych frontach Niemiec: w Belgii, w Prusach Wschodnich i w Polsce, w Serbii, nad Sommą, pod Verdun i wreszcie przeciw Amerykanom. Artylerzysta z zawodu, w sierpniu 1914 roku zdobył ciężkimi działami belgijską twierdzę Namur. W lipcu 1915 roku jego grupa armijna przełamała front rosyjski pod Przasnyszem i nad Narwią, co przyczyniło się do utraty przez Rosjan Warszawy i całego Królestwa Polskiego. Jesienią tego roku poprowadził niemiecką armię przez Dunaj do Serbii. Od 1916 roku walczył na zachodzie, a w 1918 roku jego grupa armii przyjęła na siebie pierwsze wielkie ofensywy amerykańskie pod Saint-Mihiel i w Argonnach.

Przed wojną

Urodził się 2 maja 1852 roku we Wrocławiu, w mieszczańskiej rodzinie katolickiej. Jego ojciec był urzędnikiem skarbowym. Już samo pochodzenie wyróżniało go w pruskim korpusie oficerskim, zdominowanym przez protestancką szlachtę. W sierpniu 1870 roku, zaraz po maturze, zgłosił się na ochotnika do artylerii polowej i wziął udział w wojnie francusko-pruskiej.

Został zawodowym oficerem, ukończył Akademię Wojenną i w 1883 roku trafił do Wielkiego Sztabu Generalnego. Później służył na zmianę w sztabach, w pruskim Ministerstwie Wojny i na stanowiskach dowódczych w artylerii. Od 1903 roku kierował w ministerstwie departamentem administracji wojskowej, a w latach 1906–1911 dowodził 15 Dywizją w Kolonii. W 1911 roku został inspektorem artylerii polowej i generałem artylerii. W 1913 roku, w 25-lecie panowania Wilhelma II, otrzymał dziedziczne szlachectwo.

1914: Namur i front wschodni

W chwili mobilizacji Gallwitz objął Korpus Rezerwowy Gwardii, który wszedł w skład 2 Armii generała Karla von Bülowa. Bülow powierzył mu zdobycie belgijskiej twierdzy Namur u zbiegu Sambry i Mozy. Pod Liège Niemcy przez kilkanaście dni zdobywali forty jeden po drugim, a Gallwitz, wykorzystując doświadczenia z tamtej twierdzy, skupił ogień ciężkiej artylerii, w tym niemieckich moździerzy kalibru 420 mm i austro-węgierskich moździerzy Škody, na wybranym odcinku pierścienia. 20 sierpnia rozpoczął się ostrzał, a 25 sierpnia padły ostatnie forty. Twierdzę, której garnizon miał według planów bronić się długo, zdobyto w pięć dni.

Zaraz potem, gdy Rosjanie wkroczyli do Prus Wschodnich, korpus Gallwitza przerzucono koleją na wschód. Zdążył już tylko na bitwę nad jeziorami mazurskimi we wrześniu. W październiku, w składzie nowej 9 Armii, nacierał na Wisłę i doszedł w rejon Iwangrodu, ale wobec przewagi Rosjan musiał się wycofać.

1915: Przasnysz, Narew i Warszawa

W lutym 1915 roku z wojsk stojących na południe od granicy Prus Wschodnich utworzono grupę armijną Gallwitza. Gdy na Mazurach trwała zimowa bitwa, Gallwitz miał przykuć jak najwięcej rosyjskich sił na Mazowszu. Jego korpusy zdobyły Przasnysz, ale kilka dni później rosyjskie korpusy syberyjskie odbiły miasto, a 27 lutego Gallwitz nakazał odwrót ku granicy.

Latem wrócił na to samo pole bitwy z dużo większymi siłami. Naczelne dowództwo postanowiło zamknąć Rosjan w Królestwie Polskim w kleszczach: od południa nacierał August von Mackensen, od północy grupa armijna Gallwitza, wzmocniona korpusami z innych frontów i ciężką artylerią. 13 lipca, po huraganowym ostrzale, jej piechota uderzyła pod Przasnyszem i w ciągu kilku dni zepchnęła rosyjską 1 Armię na przedmościa Narwi. W kolejnych dniach Niemcy sforsowali rzekę i zajęli Różan i Pułtusk. Kleszcze nie zdążyły się jednak zamknąć. Rosjanie bronili się nad Narwią na tyle długo, że zdołali wycofać armie z zakola Wisły, a 5 sierpnia Niemcy weszli do Warszawy. Według Encyclopaedii Britannica od 13 lipca do 3 sierpnia grupa Gallwitza wzięła około 50 tysięcy jeńców, ale tylko 14 dział, co świadczyło, że Rosjanie w porę wycofywali artylerię. 7 sierpnia grupę przemianowano na 12 Armię, która ścigała Rosjan dalej na wschód, w stronę Białegostoku. Gallwitz dostał w lipcu order Pour le Mérite, a we wrześniu liście dębu do niego.

1915: Serbia

Pod koniec września 1915 roku Gallwitz objął 11 Armię, którą dotąd dowodził Mackensen, awansowany na dowódcę całej wyprawy przeciw Serbii. Jego siedem dywizji stanęło nad Dunajem naprzeciw Smedereva, na wschód od Belgradu. 6 października zaczęło się forsowanie Sawy i Dunaju. Przeprawy pod Smederevem, Ramem i Kostolcem szły z trudem: od 12 października nad Dunajem szalała košava, gwałtowny wschodni wiatr, który chwilami zatrzymywał ruch na rzece. Po upadku Belgradu, zdobytego przez austro-węgierską 3 Armię generała Hermanna Kövessa, 11 Armia posuwała się w górę doliny Morawy. Pod koniec października uderzyła wprost na Kragujevac, siedzibę serbskiego arsenału, który padł 1 listopada, a w drugiej połowie listopada jej oddziały weszły do Prisztiny. Armia serbska nie dała się jednak okrążyć i podbój Serbii zakończył się jej odwrotem przez Albanię. Na początku 1916 roku większość niemieckich dywizji odjechała z Bałkanów.

Verdun i Somma

Wiosną 1916 roku Gallwitz wrócił na zachód. Pod Verdun, gdzie natarcie wzdłuż prawego brzegu Mozy utknęło, kierował grupą uderzeniową na lewym brzegu rzeki, która toczyła ciężkie walki o wzgórza Mort-Homme i 304. Niemcy zdobyli je dopiero w maju.

Gdy 1 lipca ruszyła brytyjsko-francuska ofensywa nad Sommą, naczelne dowództwo podzieliło front na dwie armie. 19 lipca Gallwitz objął 2 Armię na południe od rzeki i zarazem dowództwo nad całym zgrupowaniem, także nad 1 Armią generała Fritza von Belowa na północ od Sommy. Pod koniec sierpnia obie armie podporządkowano grupie armii następcy tronu Bawarii, Rupprechta, a Gallwitz został przy 2 Armii. Jego wojska przez całe lato i jesień broniły się pod ciężkim ogniem artylerii i przy przewadze lotnictwa przeciwnika.

W grudniu 1916 roku, po tym, jak Francuzi w jesiennej kontrofensywie pod Verdun odbili forty Douaumont i Vaux, dowódca 5 Armii Ewald von Lochow stracił stanowisko, a 17 grudnia jego miejsce zajął Gallwitz. Dowodził tą armią prawie do końca wojny. W sierpniu 1917 roku musiał się pogodzić z kolejną porażką, gdy francuska 2 Armia odbiła Mort-Homme i wzgórze 304. Jeden z tuneli, którymi Niemcy dowozili zaopatrzenie na tym odcinku, nosił jego imię.

1918: przeciw Amerykanom

1 lutego 1918 roku Gallwitz objął nowo utworzoną grupę armii, do której należały 5 Armia pod Verdun i grupa armijna C, broniąca występu Saint-Mihiel. Ten wąski klin, wbity we front francuski od 1914 roku, Gallwitz od dawna uważał za pułapkę. Gdy we wrześniu wywiad doniósł o koncentracji Amerykanów, naczelne dowództwo zgodziło się wycofać wojska na cięciwę występu. 12 września amerykańska 1 Armia uderzyła w trakcie tego odwrotu i w ciągu doby zlikwidowała występ, biorąc tysiące jeńców. Gallwitz pisał później, że w ciągu pięciu lat wojny przeżył wiele, ale 12 września musi zaliczyć do swoich „nielicznych czarnych dni”.

Dwa tygodnie później Amerykanie generała Johna Pershinga i Francuzi rozpoczęli ofensywę Moza-Argonne. Pod koniec września Gallwitz oddał 5 Armię generałowi Georgowi von der Marwitzowi, ale jako dowódca grupy armii kierował obroną aż do rozejmu. Jego wojska, opierając się na umocnieniach w lasach Argonny i na wzgórzach nad Mozą, przez kilka tygodni zadawały Amerykanom ciężkie straty i ustępowały powoli. 28 października 1918 roku, wezwany do Berlina, gdzie rząd księcia Maksymiliana Badeńskiego radził nad warunkami rozejmu, opowiedział się za kontynuowaniem walki.

Po wojnie

Po rozejmie wyprowadził swoje wojska do Niemiec i w grudniu 1918 roku odszedł z armii. Zajął się polityką. W latach 1920–1924 był posłem do Reichstagu z ramienia Niemieckiej Narodowej Partii Ludowej, zwalczał traktat wersalski i powtarzał hasło o armii „niepokonanej w polu”, które przyczyniło się do rozpowszechnienia legendy o ciosie w plecy. W 1931 roku wziął udział w zjeździe założycielskim Frontu Harzburskiego, sojuszu nacjonalistycznej prawicy z NSDAP. Wydał dwa tomy wspomnień: o latach 1914–1916 i o walkach na zachodzie w latach 1916–1918. Zmarł 18 kwietnia 1937 roku w Neapolu, w czasie wypoczynkowej podróży do Włoch. Pochowano go we Fryburgu Bryzgowijskim.

Ocena

Gallwitz należał do grona dowódców, którym naczelne dowództwo powierzało najtrudniejsze zadania, raz na wschodzie, raz na zachodzie. Autorzy piszący o nim podkreślają jego fachowość artyleryjską, widoczną pod Namurem i nad Narwią, a także spokój i rzeczowość w obronie, nad Sommą i w Argonnach. Zarazem jego największe zwycięstwo, przełamanie nad Narwią, nie osiągnęło celu, bo Rosjanie zdołali wycofać się z Królestwa Polskiego. Historycy spierają się, czy winne było tempo jego natarcia, opór rosyjski nad Narwią, czy sam plan, który kierował kleszcze zbyt blisko Warszawy. Nie odniósł też samodzielnego zwycięstwa w Serbii, gdzie kierował nim Mackensen, a w latach 1916–1918 jego armie głównie się broniły, kilka razy tracąc teren, jak pod Verdun w 1917 roku i pod Saint-Mihiel.

Jego powojenna działalność rzuca cień na tę opinię. Niemiecki historyk Holger Afflerbach opisuje go jako przedstawiciela katolicyzmu politycznego na prawo od partii Centrum i zdeklarowanego antysemitę. W 2018 roku Fryburg zmienił nazwę ulicy jego imienia, uzasadniając to współodpowiedzialnością generała za przedłużanie beznadziejnej wojny i późniejszym poparciem dla ruchu nazistowskiego. Gallwitzowi przypisuje się też często zdanie, że Brytyjczycy nad Sommą byli lwami prowadzonymi przez jagnięta. Słów tych nie ma jednak ani w jego wspomnieniach, ani w dziennikach, i najpewniej są legendą.