Zdobycie Kragujevca

1 listopada 1915 roku nad ranem do Kragujevca, miasta w sercu Szumadii, weszły wojska państw centralnych. Serbowie nie bronili go. Dzień wcześniej wysadzili w powietrze zapasy amunicji i warsztaty arsenału, jedynej fabryki broni w kraju, i wycofali się na południe. Feldmarszałek August von Mackensen liczył, że właśnie tu zamknie główne siły serbskie w kotle i rozstrzygnie kampanię. Zdobył jednak tylko puste miasto.

Arsenał i kwatera główna

Kragujevac był dla Serbów miejscem szczególnym. W 1818 roku książę Miłosz Obrenović uczynił go pierwszą stolicą odrodzonego księstwa. W połowie XIX wieku powstała tu odlewnia dział, z której wyrósł państwowy zakład zbrojeniowy, nazywany potocznie arsenałem. W 1914 roku w mieście mieściła się serbska naczelna komenda, z której wojewoda Radomir Putnik, sam rodem z Kragujevca, kierował zwycięską bitwą nad Kolubarą. Jesienią 1915 roku arsenał wciąż był jedynym serbskim źródłem broni i amunicji, choć nawet przy pełnej pracy nie mógł zaspokoić potrzeb armii.

Po upadku Belgradu niemiecka 11 Armia generała Maxa von Gallwitza posuwała się w górę doliny Morawy, a austro-węgierska 3 Armia generała Hermanna Kövessa przez wzgórza Szumadii od zachodu. Od wschodu nacierali Bułgarzy, a ich 2 Armia zajęła Skopje i odcięła Serbów od Salonik. Mackensen chciał zmusić armię serbską do walnej bitwy przed Kragujevacem i otoczyć ją z trzech stron. 30 października wydał rozkazy: 11 Armia miała uderzyć wprost na miasto, a 3 Armia obejść je od zachodu przez Čačak i odciąć Serbom drogę w dolinę Morawy Zachodniej. Austriacka historia oficjalna nazywa walki z 29 października – 1 listopada bitwą pod Kragujevacem.

Puste miasto

Do wielkiej bitwy nie doszło. Serbskie dowództwo już wcześniej przeniosło się do Kruševca, a koleją i samochodami wywożono z arsenału, co się dało. 31 października niemiecki III Korpus zajął okopy na północnym przedpolu Kragujevca, nie napotykając silnego oporu, a austro-węgierskie oddziały zbliżały się do miasta od północnego zachodu. Od strony Kragujevca dochodził huk eksplozji. Serbowie niszczyli zapasy amunicji i warsztaty arsenału. Lotnicy meldowali, że kolumny serbskie odchodzą na południe. Tego samego dnia Putnik wydał armiom rozkazy odwrotu za Morawę Zachodnią, ku Kraljevu i Kruševcowi. Po południu Mackensen, rozczarowany, że wróg wymknął się z kotła, nakazał energiczny pościg.

Według austriackiej historii oficjalnej 1 listopada wczesnym rankiem delegacja mieszczan przekazała Niemcom pisemną kapitulację miasta, a około czwartej rano weszły do niego pierwsze oddziały niemieckiej 25 Dywizji Rezerwowej. O ósmej rano patrol austro-węgierskiej 57 Dywizji Piechoty wywiesił na koszarach czarno-żółtą flagę habsburską. Doprowadziło to do przykrej sprzeczki między sojusznikami o to, kto pierwszy zajął miasto. Po południu Austriacy odpędzili serbskie straże tylne ze wzgórza na południowy zachód od Kragujevca. Daty w źródłach się różnią. Brytyjskie kroniki wojenne pisane w czasie wojny podają 30 października, a amerykański miesięcznik „Current History” 2 listopada, gdy wiadomość dotarła do prasy. Austriacka historia oficjalna opisuje wkroczenie wojsk szczegółowo i datuje je na 1 listopada.

Zdobycze były skromne. Brytyjska historia wojny wydawana przez Nelsona pisała, że zwycięzcy znaleźli w mieście tylko kilka starych dział polowych i kilka tysięcy uszkodzonych karabinów. Brytyjski korespondent Gordon Gordon-Smith, który był wtedy przy serbskiej kwaterze głównej, usłyszał tam, że w Kragujevacu zniszczono dziesięć tysięcy namiotów, tysiące mundurów, setki tysięcy nabojów i tysiące pocisków, a fabrykę karabinów i dział wysadzono. Dla Serbów była to dotkliwa strata. Od tej chwili mogli liczyć tylko na amunicję, którą mieli przy sobie.

Upadek Kragujevca oznaczał utratę Szumadii, rdzenia dawnej Serbii, gdzie rok wcześniej losy wojny odwróciły się na korzyść Serbów. Armia serbska uniknęła jednak okrążenia i cofała się w góry na południe od Morawy. Kragujevac znalazł się później w austro-węgierskiej strefie okupacyjnej.