Rosjanie zajmują Kazwin

Brytyjska chronologia wojny notuje pod 2 listopada 1915 roku, czyli 20 października według kalendarza juliańskiego obowiązującego w Rosji, że Kazwin w zachodniej Persji zajęły wojska rosyjskie. Miasto leżało około 150 kilometrów na północny zachód od Teheranu, w miejscu, gdzie droga z portu Enzeli nad Morzem Kaspijskim schodziła z gór Elburs i rozgałęziała się na Teheran i na Hamadan. Kto trzymał Kazwin, ten zamykał stolicę od północy i zachodu. Zapis wymaga jednak wyjaśnienia. Rosyjski oddział stał w Kazwinie od 1909 roku, a wiosną 1915 roku go wzmocniono. Jesienią nie chodziło więc o zdobycie miasta, tylko o przybycie znacznie większych sił: korpusu ekspedycyjnego generała Nikołaja Baratowa, dla którego Kazwin miał być główną bazą.

Dlaczego Rosjanie przyszli

Jesienią 1915 roku neutralna Persja wydawała się bliska przejścia na stronę państw centralnych. W Teheranie działały poselstwa Niemiec, Austro-Węgier i Turcji, a niemieccy agenci werbowali na prowincji uzbrojonych ochotników. Perskiej żandarmerii, dowodzonej przez szwedzkich oficerów, w znacznej części ufać już nie było można. Premier Mostowfi ol-Mamalek, który w sierpniu objął rząd, przyjmował pieniądze od Ententy, a zarazem rokował z Niemcami o warunkach przystąpienia do wojny. Brytyjski oficer i historyk Percy Sykes pisał później, że Niemcy chcieli powtórzyć w Teheranie to, co udało im się w Konstantynopolu, i wciągnąć perski rząd do wojny, strasząc go, że Rosjanie zdobędą stolicę i uwiężą szacha.

Wielki książę Mikołaj Mikołajewicz, od września namiestnik Kaukazu, postanowił temu zapobiec siłą. Dowódca Armii Kaukaskiej generał Nikołaj Judenicz niechętnie oddał na tę wyprawę dużą część swojej jazdy. Według brytyjskiej historii wojen kaukaskich Allena i Muratowa Baratow dostał Kaukaską Dywizję Kawalerii, 1 Kaukaską Dywizję Kozacką, dwa mieszane pułki Kozaków kubańskich, dwa pułki straży granicznej i dwie drużyny opołczenia, razem około 6 tysięcy piechoty i 8 tysięcy jazdy z kilkudziesięcioma działami. Rosyjskie opracowania podają podobną liczbę, około 14–15 tysięcy ludzi. Rozkaz wielkiego księcia brzmiał: iść na Kazwin i, nie zajmując Teheranu, odciąć stolicę od niemieckich, tureckich i proniemieckich perskich oddziałów.

Rozbieżne daty

Przerzucenie tak licznej kawalerii przez Morze Kaspijskie parowcami i barkami nie było łatwe, a z Enzeli do Kazwinu przez Raszt i przełęcze Elbursu wiodło ponad 200 kilometrów drogi. Źródła różnie datują poszczególne etapy. Rosyjskie opracowania podają, że korpus zaczął lądować w Enzeli 30 października (17 października według kalendarza juliańskiego), a zebrał się w Kazwinie do 11 listopada (29 października). Allen i Muratow piszą, że sam Baratow ze sztabem i kozacką strażą przednią wylądował 12 listopada, a cała 1 Kaukaska Dywizja Kozacka stanęła w Kazwinie dopiero do 1 grudnia, gdy Kaukaska Dywizja Kawalerii i piechota wciąż były w drodze. Brytyjska data 2 listopada odpowiada więc najpewniej przybyciu do miasta pierwszych oddziałów nowego korpusu. Dostępne opracowania nie potwierdzają jednak dokładnego dnia.

W pobliżu stolicy

Według Sykesa oddziały z Kazwinu, w miarę jak sytuacja stawała się groźniejsza, wysunęły się nad rzekę Karadż, około 40 kilometrów od Teheranu. W stolicy rozeszła się pogłoska, że Rosjanie wejdą do miasta i pojmą szacha Ahmada. Proniemieccy deputowani, dziennikarze i żandarmi zaczęli wyjeżdżać na południe, do Kumu. W połowie listopada za nimi ruszyli posłowie państw centralnych, licząc, że szach pojedzie razem z nimi.

Pierwszy cel wyprawy został osiągnięty bez jednego wystrzału: obecność Rosjan pod Teheranem przekreśliła niemieckie plany wciągnięcia Persji do wojny. W grudniu oddziały Baratowa ruszyły z Kazwinu dalej, przeciw ośrodkom proniemieckim w Hamadanie i Kumie, i zaczęła się prawdziwa kampania perska. Kazwin na całą zimę pozostał główną bazą korpusu.