Rosyjskie wojska lądują w Enzeli

Brytyjska chronologia wojny notuje pod 21 maja 1915 roku lądowanie rosyjskiego korpusu ekspedycyjnego w Enzeli, dzisiejszym Bandar-e Anzali, głównym perskim porcie nad Morzem Kaspijskim. Zapis ten wymaga wyjaśnienia. Wiosną 1915 roku Rosjanie rzeczywiście przerzucili do Persji przez Morze Kaspijskie nowe oddziały, ale nie był to jeszcze korpus ekspedycyjny, który przeszedł do historii pod tą nazwą. Ten wylądował w Enzeli dopiero jesienią.

Co wiadomo o majowym lądowaniu

O majowym desancie pisał brytyjski oficer i historyk Percy Sykes, w czasie wojny dowódca w południowej Persji. Według niego, z powodu zagrożenia, w jakim znalazły się poselstwa państw Ententy w Teheranie, rosyjskie wojska wylądowały w maju w Enzeli i zostały wysłane do Kazwinu, leżącego na drodze z wybrzeża do stolicy, około 150 kilometrów na północny zachód od niej. Opracowania nie podają liczebności tych oddziałów ani dokładnego dnia przybycia. Chronologia brytyjska wiąże je z 21 maja.

W Kazwinie od 1909 roku stał rosyjski oddział, wprowadzony do Persji w czasie wojny domowej, która towarzyszyła rewolucji konstytucyjnej. Wiosną 1915 roku sytuacja w kraju stała się jednak dla Ententy niepokojąca. Na północnym zachodzie walczyły wojska osmańskie, które dopiero co przegrały pod Dilmanem. W Teheranie rosły wpływy poselstw Niemiec, Austro-Węgier i Turcji, a sympatie dla państw centralnych okazywała część posłów perskiego parlamentu, Madżlisu, i oficerów żandarmerii. Pod koniec kwietnia, pod naciskiem Rosji i Wielkiej Brytanii, zmienił się rząd, ale nie uspokoiło to sytuacji. Według Sykesa nowe oddziały miały przede wszystkim zapewnić bezpieczeństwo poselstwom sprzymierzonych, a jesienią, gdy sytuacja w stolicy stała się groźna, przesunięto je z Kazwinu nad rzekę Karadż, około 40 kilometrów od Teheranu.

Korpus Baratowa

Właściwy rosyjski korpus ekspedycyjny w Persji, złożony głównie z kawalerii kozackiej, powstał dopiero jesienią 1915 roku, gdy kraj stanął na krawędzi przystąpienia do wojny po stronie państw centralnych. Dowodził nim generał Nikołaj Baratow. Rosyjskie opracowania datują lądowanie pierwszych oddziałów w Enzeli na 30 października (17 października według obowiązującego w Rosji kalendarza juliańskiego), a brytyjska historia wojen kaukaskich Allena i Muratowa podaje 12 listopada, gdy w porcie wylądował sam Baratow ze sztabem i kozacką strażą przednią. Pomaszerowały do Kazwinu, a potem w pobliże Teheranu, co skłoniło posłów państw centralnych i część perskich polityków do ucieczki ze stolicy. Majowe lądowanie było tylko zapowiedzią znacznie większej interwencji.

Określenie „korpus ekspedycyjny”, użyte w brytyjskiej chronologii pod datą majową, pasuje więc raczej do oddziałów Baratowa. Pewne jest natomiast, że od wiosny 1915 roku Rosja coraz otwarciej używała wojska, by utrzymać Persję po stronie Ententy, nie licząc się z ogłoszoną przez rząd w Teheranie neutralnością.