Bitwa pod Dilmanem

1 maja 1915 roku pod Dilmanem, głównym miasteczkiem równiny Salmas na północ od jeziora Urmia, rozegrała się decydująca bitwa wiosennej wyprawy osmańskiej do północno-zachodniej Persji. Wojska Halila Beja przez cały dzień atakowały pozycje rosyjskiego oddziału generała Towmasa Nazarbekowa, ale zostały odparte z ciężkimi stratami, a w nocy z 1 na 2 maja wycofały się. Dilman to dzisiejsze miasto Salmas.

Wyprawa Halila

Halil Bej, stryj ministra wojny Envera Paszy, prowadził do Persji tzw. 1 Korpus Ekspedycyjny, który miał wyprzeć Rosjan z perskiego Azerbejdżanu i zagrozić od południa ich frontowi na Kaukazie. W połowie kwietnia jego czołowe oddziały dotarły do Urmii, a stamtąd ruszyły na północ, na Salmas. Rosjanie mieli w tej części Persji niewiele wojska. Dowodzący w Azerbejdżanie generał Fiodor Czernozubow rozproszył swoje siły po garnizonach, a część piechoty odesłał z powodu trudności z zaopatrzeniem do Dżolfy nad Araksem. Pod Dilmanem stał według brytyjskich historyków W.E.D. Allena i Pawła Muratowa tylko jeden batalion piechoty, ormiańska drużyna ochotnicza i sześć dział.

Przebieg walk

Według Allena i Muratowa Halil zaatakował Dilman 29 kwietnia. Po ostrej walce słaby rosyjski oddział wycofał się z miasteczka. W ciągu doby generał Nazarbekow, Ormianin w służbie rosyjskiej, zebrał jednak kilka kilometrów na północ od Dilmanu posiłki: sześć batalionów piechoty, dwa pułki kozaków i baterię artylerii. Rosyjskie opracowania wymieniają łącznie około ośmiu i pół batalionu, dwunastu sotni kozaków i dwunastu dział. Po stronie rosyjskiej walczyli też ochotnicy ormiańscy, według większości relacji z drużyną legendarnego Andranika, oraz asyryjscy ochotnicy z okolicznych wsi.

1 maja o świcie Halil uderzył na szerokim froncie, próbując oskrzydlić Rosjan. Miał według Allena i Muratowa około 10 tysięcy piechoty i kilka tysięcy konnych Kurdów. Rosjanie odparli pięć kolejnych natarć. Na polu bitwy zostało prawie tysiąc zabitych Turków, a kurdyjska jazda w większości zdezerterowała. W nocy z 1 na 2 maja Halil, obawiając się rosyjskiego kontrnatarcia, wycofał się w stronę granicy osmańskiej. Łączne straty osmańskie w walkach pod Dilmanem są niepewne. Część opracowań mówi o około 3,5 tysiąca zabitych, inne o kilku tysiącach zabitych i rannych.

Różne daty

Daty bitwy podawane są w literaturze różnie. Brytyjska chronologia wojny notuje ją pod 1 maja, a Allen i Muratow opisują walki z 29 kwietnia – 1 maja. Rosyjskie źródła, liczące czas według kalendarza juliańskiego, opóźnionego wówczas o 13 dni, datują główną bitwę na 18 kwietnia, co odpowiada 1 maja według kalendarza gregoriańskiego. W części opracowań spotyka się też datę 15 kwietnia, trudną do pogodzenia z tym, że według relacji świadków Halil dotarł do Urmii dopiero w połowie kwietnia.

Skutki

Klęska pod Dilmanem przekreśliła plan opanowania perskiego Azerbejdżanu. Generał Nazarbekow nie ścigał jednak przeciwnika i poprzestał na odzyskaniu Dilmanu. Dowódca Armii Kaukaskiej, generał Nikołaj Judenicz, był później bardzo niezadowolony z jego powolnych działań, które pozwoliły Halilowi ujść bez walki. Pobity korpus wycofał się przez granicę osmańską w stronę Başkale, na południe od Wanu, gdzie od 20 kwietnia Ormianie bronili się przed wojskami gubernatora Cevdeta Beja. Według relacji z epoki i późniejszych badań odwrót wojsk osmańskich znaczyły mordy na chrześcijanach. Halil obwiniał o porażkę Ormian i Asyryjczyków, a według niemieckich świadków kilkuset służących w jego oddziałach żołnierzy i oficerów tych narodowości rozbrojono i zabito.