Ludobójstwo Ormian

W czasie I wojny światowej władze Imperium Osmańskiego dokonały zagłady mieszkających w nim Ormian. Od wiosny 1915 roku rządzący Komitet Jedności i Postępu aresztował i mordował ormiańskich przywódców, a całe społeczności deportował z Anatolii na pustynie Syrii i Mezopotamii. Ludzie ginęli z rąk eskort i bandytów, z głodu, pragnienia i chorób. Według większości szacunków historyków w latach 1915–1916 zginęło od około 600 tysięcy do ponad miliona Ormian, a strona ormiańska mówi o 1,5 miliona. Zbrodnię nazywa się dziś ludobójstwem Ormian. Turcja nie uznaje tej kwalifikacji.

Ormianie w Imperium Osmańskim

Ormianie byli jednym z wielu narodów wielonarodowego państwa sułtanów. Jako chrześcijanie tworzyli odrębną wspólnotę wyznaniową, którą przed władzami reprezentował patriarchat w Konstantynopolu. Większość z nich mieszkała we wschodniej Anatolii, przy granicy z Rosją i Persją, ale także w Cylicji i w miastach zachodniej części kraju. Od dziesięcioleci padali ofiarą przemocy. W latach 1894–1896, za panowania sułtana Abdülhamida II, w masakrach zginęło ich według różnych szacunków od kilkudziesięciu do kilkuset tysięcy. Amerykańskie Muzeum Pamięci Holokaustu pisze o co najmniej 80 000 zabitych.

Rewolucja młodoturecka z lipca 1908 roku przywróciła konstytucję i obiecała równe prawa wszystkim obywatelom bez względu na narodowość i wyznanie. Ormianie przyjęli ją z nadzieją, ale już w kwietniu 1909 roku w Adanie i okolicach wymordowano ich od około 20 000 do 25 000. Ormiańska elita uznała, że odpowiedzialność za tę rzeź ponosi rządzący komitet, i zaufanie między obiema stronami się załamało. W styczniu 1913 roku Komitet Jedności i Postępu przejął pełnię władzy w wyniku zamachu stanu. Jego przywódcy coraz wyraźniej widzieli w imperium państwo Turków i muzułmanów, a w zwartych skupiskach Ormian we wschodniej Anatolii przeszkodę. Państwem rządził odtąd triumwirat: minister wojny Enver Pasza, minister marynarki Dżemal Pasza i minister spraw wewnętrznych Mehmed Talat, znany później jako Talat Pasza.

Wojna i pierwsze decyzje

2 sierpnia 1914 roku przywódcy komitetu zawarli tajny sojusz z Niemcami, a na początku listopada imperium było już w wojnie z Rosją. W sierpniu kierownictwo komitetu powołało też Organizację Specjalną (Teşkilât-ı Mahsusa), tajną formację paramilitarną do walki z „wewnętrznymi wrogami”, do której werbowano także więźniów. Na pograniczu kaukaskim Ormianie walczyli po obu stronach. Tysiące służyły w armii sułtana, a po stronie rosyjskiej walczyły drużyny ochotników, w części złożone z uciekinierów z Turcji. Władze osmańskie przedstawiały to jako dowód zdrady całego narodu.

Zimą 1914/1915 roku Enver poprowadził 3 Armię przez zaśnieżone góry pod Sarykamysz, gdzie mróz, tyfus i rosyjski kontratak zniszczyły jego armię. Władze szybko zrzuciły część odpowiedzialności za klęskę na Ormian, oskarżając ich o zdradę, dezercję i pomoc dla wroga. Francuski historyk Raymond Kévorkian uważa, że klęska skłoniła komitet do ostrzejszej polityki wobec Ormian. Tej samej zimy wojska osmańskie wkroczyły do perskiego Azerbejdżanu i zajęły Urmię, gdzie ofiarami przemocy padli Ormianie i Asyryjczycy. Po porażce pod Dilmanem Halil Bej obwiniał o nią Ormian i Asyryjczyków, a według niemieckich świadków kilkuset służących w jego oddziałach żołnierzy tych narodowości rozbrojono i zabito.

25 lutego 1915 roku Enver podpisał rozkaz rozbrojenia żołnierzy ormiańskich. Kierowano ich do batalionów pracy, w których wielu później zamordowano. Muzeum-Instytut Ludobójstwa Ormian w Erywaniu uznaje to za pierwszą fazę zbrodni. W marcu aresztowano ormiańskich mężczyzn z Dörtyol nad Zatoką Aleksandretty i również wysłano ich do batalionów roboczych.

Kiedy zapadła decyzja o zagładzie, historycy wciąż się spierają. Kévorkian i turecki historyk Taner Akçam łączą ją z naradami komitetu centralnego w drugiej połowie marca 1915 roku, gdy do Konstantynopola wrócił z frontu kaukaskiego jeden z przywódców Organizacji Specjalnej, doktor Bahaeddin Şakir. Inni, jak Ronald Suny, widzą raczej stopniową radykalizację, przyspieszoną w kwietniu i maju przez alianckie lądowanie na Gallipoli i walki w Wanie. Formalnego dokumentu z decyzją o zagładzie nie znaleziono. Kévorkian podkreśla, że o zamiarze świadczyły działania państwa w terenie, które przekonały konsulów oraz ambasadorów amerykańskiego i niemieckiego, że zbrodnię zaplanowano.

Rok 1915: aresztowania i deportacje

Pierwsze deportacje objęły Cylicję. 8 kwietnia 1915 roku, według najczęściej podawanej daty, wyruszył pierwszy konwój wysiedlonych z Zeytun, górskiego miasteczka w Taurusie. Po starciach dezerterów z żandarmami władze uznały wydarzenia za bunt całego miasta. Historyk Raymond Kévorkian pisze o około 18 tysiącach wysiedlonych z Zeytun i okolic, inne szacunki mówią o 20–25 tysiącach. Pierwszych kierowano w okolice Konyi, kolejnych na południe, do Aleppo i dalej nad Eufrat.

Wieczorem 24 kwietnia, na rozkaz Talata, w Konstantynopolu aresztowano w pierwszej fali od około 240 do 270 ormiańskich przywódców politycznych, pisarzy, dziennikarzy, lekarzy, duchownych i kupców. W następnych dniach zatrzymano kolejnych. Muzeum w Erywaniu podaje, że aresztowano wtedy 800 Ormian. Wywieziono ich w głąb Anatolii, a większość zamordowano w kolejnych miesiącach. Latem zginęli też ormiańscy posłowie Krikor Zohrab i Wartkes Serengülian, dawni polityczni sojusznicy Talata. Ormianie na całym świecie upamiętniają ludobójstwo właśnie 24 kwietnia.

Kilka dni wcześniej, 20 kwietnia, doszło do walk w Wanie. Gubernator Cevdet Bej, szwagier Envera, kazał zabić ormiańskiego przywódcę Iszchana i aresztować deputowanego Arszaka Wramiana, a oddziały nieregularne napadały na okoliczne wsie. Ormianie z miasta, obawiając się rzezi, podjęli zbrojną samoobronę i przez blisko cztery tygodnie bronili się w swoich dzielnicach, aż w maju weszli tam Rosjanie. Władze osmańskie przedstawiły te walki jako ormiańskie powstanie na tyłach frontu, przygotowane w porozumieniu z Rosjanami, i uczyniły z nich jedno z głównych uzasadnień deportacji. Większość historyków opisuje je jednak jako samoobronę ludności. Poprzednik Cevdeta, Hasan Tahsin, pisał, że buntu w Wanie nie było i być nie mogło. Gdy latem Rosjanie opuścili Wan, uciekły z nimi na Kaukaz dziesiątki tysięcy Ormian.

24 maja 1915 roku Francja, Wielka Brytania i Rosja ogłosiły wspólną deklarację, w której nazwały rzezie Ormian zbrodniami Turcji „przeciwko ludzkości i cywilizacji” i zapowiedziały, że pociągną do osobistej odpowiedzialności członków rządu osmańskiego. Inicjatywa wyszła od rosyjskiego ministra spraw zagranicznych Siergieja Sazonowa. 27 maja prasa w stolicy ogłosiła tymczasową ustawę o deportacjach, która nadała pozór legalności wysiedleniom prowadzonym od kilku tygodni. Latem objęły one niemal całą ludność ormiańską Anatolii, także z prowincji odległych od frontu. Rząd w Konstantynopolu wymagał dokładnych meldunków o liczbie deportowanych i pozostawionym przez nich mieniu, które przejmowało państwo. Masowych deportacji uniknęła w większości tylko ludność ormiańska Konstantynopola i Smyrny.

Schemat był niemal wszędzie podobny. Mężczyzn często mordowano na miejscu albo tuż za miastem, a kobiety, dzieci i starców pędzono w kolumnach na pustynię syryjską. Po drodze konwoje napadały oddziały Organizacji Specjalnej, Kurdowie i miejscowi bandyci, którzy rabowali, gwałcili, porywali kobiety i dziewczęta i zabijali. Największymi miejscami kaźni były według Kévorkiana wąwozy Kemah nad Eufratem i Kahta na południe od Malatyi. Dziesiątki tysięcy ormiańskich dzieci odebrano rodzinom i nawrócono na islam. Urzędników, którzy odmawiali udziału w zbrodni, odwoływano, a niekiedy zabijano. Ofiarami deportacji i masakr padli także Asyryjczycy i inni chrześcijanie wschodniej Anatolii.

Opór był rzadki. Ormianie uciekający przed deportacjami bronili się na górze Musa Dagh nad Morzem Śródziemnym, aż w połowie września francuskie okręty, wśród nich krążownik Amiral Charner, ewakuowały stamtąd ponad 4 tysiące ludzi. Zbrodnia działa się na oczach cudzoziemców. Amerykański ambasador Henry Morgenthau zanotował, że w sierpniu 1915 roku Talat oświadczył mu, iż polityka wobec Ormian jest przesądzona, a w Anatolii nie będzie ich nigdzie. Reakcje niemieckich sojuszników były różne. Otto Liman von Sanders powstrzymał deportacje w Smyrnie, a Colmar von der Goltz w grudniu 1915 roku zagroził dymisją, jeśli deportacje nie zostaną wstrzymane. Kanclerz Theobald von Bethmann Hollweg zanotował jednak w tym samym miesiącu, że jedynym celem Niemiec jest utrzymanie Turcji po swojej stronie do końca wojny, bez względu na to, czy zginą przy tym Ormianie.

Marsze śmierci i obozy w Syrii

Kolumny szły pieszo setki kilometrów w stronę Aleppo, doliny Eufratu i Dajr az-Zaur, bez odpowiedniej odzieży, żywności i wody, w upale za dnia i zimnie nocą. Według amerykańskiego Muzeum Pamięci Holokaustu setki tysięcy Ormian zmarły, zanim dotarły do wyznaczonych obozów. Jednych zabito albo uprowadzono, inni popełnili samobójstwo, a bardzo wielu umarło w drodze z głodu, pragnienia, wycieńczenia i chorób. Amerykański konsul generalny w Bejrucie przewidywał już w czerwcu, że bez pomocy umrze większość wysiedlonych z Zeytun.

Od października 1915 roku w Syrii i górnej Mezopotamii działało około dwudziestu pięciu obozów koncentracyjnych, podległych ministerstwu spraw wewnętrznych. Według Kévorkiana przeszło przez nie około 800 000 deportowanych, których wielokrotnie przepędzano z obozu do obozu. Przepisy pozwalały, by Ormianie stanowili najwyżej 10 procent ludności danego obszaru, więc miejscowi urzędnicy pędzili ich tam i z powrotem przez pustynię, aż ich liczba spadła do wymaganego poziomu. Misjonarze z Aleppo, wspierani przez konsulów amerykańskich i niemieckich, potajemnie ratowali część z nich.

Na przełomie lutego i marca 1916 roku, jak pisze Kévorkian, komitet postanowił zgładzić ocalałych, których w Syrii i Mezopotamii było jeszcze około 500 000. Według dokumentów odczytanych po wojnie przed sądem 22 lutego Talat nakazał likwidację deportowanych w obozach nad Eufratem i w Dajr az-Zaur. Od kwietnia do grudnia 1916 roku miejscami systematycznych rzezi stały się Ras al-Ajn na północy i Dajr az-Zaur na południu. W lipcu odwołano tamtejszego mutasarrifa Alego Suada, a jego następca Salih Zeki w ciągu pięciu miesięcy kazał wymordować 192 750 deportowanych. Tę liczbę podały same władze osmańskie w dokumencie opublikowanym w 1919 roku. Wielu zabitych wrzucono do Eufratu, a tysiące sierot zamordowano. Organizatorzy obchodów setnej rocznicy w Polsce w 2015 roku nazwali pustynię pod Dajr az-Zaur największym cmentarzyskiem Ormian, na którym zmarło kilkaset tysięcy ludzi.

Część deportowanych przeżyła. Po wojnie odnaleziono kilka tysięcy kobiet i dzieci uprowadzonych przez plemiona koczownicze, a w Palestynie i Syrii Brytyjczycy natrafili w latach 1917–1918 na ponad 100 000 deportowanych, których władze kierowały do pracy dla armii wzdłuż drogi z Aleppo przez Damaszek ku Synajowi. W At-Tafili żyło według zapisków Lawrence’a około tysiąca ocalałych. Szarif Mekki Husajn ibn Ali wzywał plemiona, by przyjmowały i chroniły uciekinierów. Najwięcej pomocy przyszło ze Stanów Zjednoczonych. Gdy w 1917 roku imperium zerwało stosunki z Waszyngtonem, z amerykańskich pieniędzy prowadzono przede wszystkim pomoc dla ocalałych.

Liczby

Dokładnej liczby ofiar nie da się ustalić, a szacunki zależą od tego, ilu Ormian żyło w imperium przed wojną. Osmańskie spisy podawały od około 1,2–1,3 miliona, ormiański patriarchat ponad 2 miliony. Muzeum Pamięci Holokaustu przyjmuje około 1,5 miliona. Trzeba też odróżnić deportowanych od zabitych. Według Armeńskiego Instytutu Narodowego w Waszyngtonie w 1915 roku deportowano znacznie ponad milion Ormian, ale część z nich przeżyła. Już współcześni mówili o ogromnej skali zbrodni. Ententa w odpowiedzi na notę Wilsona w styczniu 1917 roku pisała o „masakrze setek tysięcy niewinnych Ormian”, a rosyjski generał Jewgienij Masłowski pisał, że przy wysiedleniu Ormian z terenów przyfrontowych zginęło około miliona ludzi.

Według większości szacunków historyków w latach 1915–1916 zginęło od około 600 tysięcy do ponad miliona Ormian. Muzeum Pamięci Holokaustu podaje od co najmniej 664 000 do 1,2 miliona zabitych w masakrach i zmarłych z wycieńczenia i głodu. Kévorkian, porównując liczbę Ormian przed wojną z liczbą ocalałych, szacuje straty Ormian imperium na około 1 300 000, a razem z ofiarami masakr w Persji i na Kaukazie, takich jak rzeź w Baku we wrześniu 1918 roku, na blisko 1,5 miliona. Tę liczbę przyjmują Armenia i organizacje ormiańskie. Oficjalna historiografia turecka przez dziesięciolecia mówiła o kilkuset tysiącach ofiar, od 300 000 do 600 000.

Pod koniec 1919 roku, według zestawienia przytaczanego przez Kévorkiana, w granicach dawnego imperium żyło około 543 600 Ormian, w tym po 150 000 w Konstantynopolu i w prowincji Adana. Wschodnia Anatolia, historyczna ojczyzna Ormian, opustoszała. W Muş przed wojną ormiański patriarchat liczył ponad 75 tysięcy Ormian, a latem 1915 roku niemal wszystkich wymordowano. Społeczność ormiańską Trapezuntu, liczącą przed wojną według szacunków około 30 tysięcy osób, wymordowano i deportowano w 1915 roku, a ormiańskich mieszkańców Erzurum, jak opowiadał amerykański misjonarz Robert Stapleton, wymordowano w drodze. Setki tysięcy uchodźców tłoczyły się w 1918 roku wokół Erywania, gdzie Ormianie pod Sardarabadem zatrzymali turecki marsz, a 28 maja powstała niepodległa Armenia.

Odpowiedzialność i procesy

Historycy zgodnie uznają za głównego organizatora zbrodni Talata, który jako minister spraw wewnętrznych kierował deportacjami, a w 1917 roku został wielkim wezyrem. Do głównych sprawców zaliczają też Envera, który kierował armią i był jednym z przywódców Organizacji Specjalnej, szefa tej organizacji Bahaeddina Şakira i doktora Mehmeda Nâzıma, który odpowiadał za plany przesiedleń. Rola Dżemala, rządzącego Syrią, jest sporna. Sprzeciwiał się bezładnym rzeziom i część deportowanych przeżyła na podległych mu terenach, ale turecki historyk Ümit Kurt, podobnie jak wielu innych badaczy, zalicza go do sprawców, bo wolał przymusowo nawracać i asymilować Ormian, lecz tak samo jak Talat i Enver dążył do tego, by zniknęli jako naród.

Na początku października 1918 roku rząd Talata podał się do dymisji, a program gabinetu Ahmeda İzzeta Paszy mówił o deportacjach Ormian oględnie jako o sprawie wymuszonej „koniecznościami wojny”. Rozejm w Mudros zobowiązał Turcję do wydania internowanych i uwięzionych Ormian. Dwa dni po jego podpisaniu, w nocy z 1 na 2 listopada, Talat, Enver i Dżemal uciekli z Konstantynopola na niemieckim okręcie.

Pod naciskiem zwycięzców władze w Konstantynopolu powołały w listopadzie 1918 roku komisję śledczą Hasana Mazhara, która zbierała od urzędników rozkazy deportacji i mordów, a w styczniu 1919 roku nadzwyczajny sąd wojenny. Sąd skazał na śmierć kajmakama Kemala, głównego winowajcę rzezi w okręgu Jozgat, i w kwietniu 1919 roku powieszono go publicznie. Odczytano zeznanie generała Wehiba Paszy, który pisał, że rzezie i grabież były skutkiem decyzji Komitetu Centralnego Jedności i Postępu. W lipcu 1919 roku sąd skazał zaocznie na śmierć Talata, Envera, Dżemala i doktora Nâzıma.

Procesy szybko straciły rozmach. W maju 1919 roku sąd zwolnił czterdziestu jeden oskarżonych, a Brytyjczycy wywieźli część pozostałych na Maltę. Według Kévorkiana stambulska prasa pokazuje, że większość mieszkańców nie uważała zbrodni na Ormianach za czyny zasługujące na karę. Do ruchu narodowego Mustafy Kemala przyłączyli się dawni przywódcy komitetu, także oskarżeni o zbrodnie wojenne. Wyroki na triumwirach wykonali ormiańscy zamachowcy. 15 marca 1921 roku w Berlinie zastrzelił Talata Soghomon Tehlirian, który w czasie deportacji stracił rodzinę. Był to pierwszy zamach operacji „Nemezis”, a berliński sąd uniewinnił zamachowca. Dżemal zginął w 1922 roku w Tyflisie z rąk ormiańskich zamachowców, a Enver w tym samym roku w Azji Środkowej, walcząc z bolszewikami.

Rafał Lemkin i pojęcie ludobójstwa

Losy Ormian odegrały ważną rolę w narodzinach samego słowa „ludobójstwo”. Rafał Lemkin, polski prawnik żydowskiego pochodzenia, urodzony w 1900 roku pod Wołkowyskiem, był studentem prawa, gdy 15 marca 1921 roku w Berlinie zastrzelono Talata. Proces zamachowca i wyrok uniewinniający wywołały dyskusję o odpowiedzialności za masowe zbrodnie rządów. Według portalu dzieje.pl Lemkin rozmawiał o tym z profesorem Juliuszem Makarewiczem, który uważał, że za takie czyny można odpowiadać tylko moralnie, bo międzynarodowy trybunał naruszałby suwerenność państw.

Lemkin wielokrotnie podkreślał, że wczesna lektura prasowych doniesień o zbrodniach na Ormianach przekonała go, iż grupy narodowe potrzebują ochrony prawnej. W 1933 roku, pod wrażeniem rzezi chrześcijan w irackim Simel, zaproponował w Międzynarodowym Biurze Unifikacji Prawa Karnego ściganie „zbrodni barbarzyństwa” przeciw narodom. Słowo „ludobójstwo” wprowadził w wydanej w 1944 roku książce „Rządy Osi w okupowanej Europie”, poświęconej zbrodniom niemieckim. Dzięki jego staraniom 9 grudnia 1948 roku Zgromadzenie Ogólne ONZ przyjęło Konwencję w sprawie zapobiegania i karania zbrodni ludobójstwa. W przemówieniu z 1949 roku, przytaczanym przez Kévorkiana, Lemkin przypominał, że po masakrze ponad miliona Ormian zwycięzcy zapowiadali sąd nad winnymi, „ale nic nie zrobili”. Według Muzeum Pamięci Holokaustu źródła pojęcia ludobójstwa i jego miejsca w prawie międzynarodowym tkwią właśnie w masowym mordzie na Ormianach.

Pamięć i uznanie

Ormianie nazywają zbrodnię Mec Jeghern, czyli Wielka Zbrodnia, albo Aghet, czyli Katastrofa, i co roku około 24 kwietnia upamiętniają jej ofiary. Ludobójstwo uznały parlamenty i rządy wielu państw. Francuski parlament zrobił to w 2001 roku, a w 2015 roku, w setną rocznicę, uchwały takie przyjęły już parlamenty ponad 30 państw. Polski Sejm przyjął przez aklamację uchwałę w tej sprawie 19 kwietnia 2005 roku. 24 kwietnia 2021 roku prezydent Stanów Zjednoczonych Joe Biden w oświadczeniu na dzień pamięci nazwał zbrodnię ludobójstwem.

Turcja tej kwalifikacji nie uznaje. Oficjalnie mówi o „wydarzeniach 1915 roku” i przedstawia je jako część cierpień wszystkich mieszkańców imperium w ostatnich latach jego istnienia, Turków, Kurdów, Arabów i Ormian. W 2014 roku ówczesny premier Recep Tayyip Erdoğan złożył kondolencje wnukom Ormian, którzy zginęli, i nazwał wydarzenia I wojny „wspólnym bólem”. Ankara proponuje powołanie wspólnej komisji historyków tureckich, ormiańskich i międzynarodowych i podkreśla, że otworzyła swoje archiwa. Według Kévorkiana tureckie prawo surowo karze nazywanie tych wydarzeń ludobójstwem.

Wśród historyków zajmujących się tym tematem panuje zgoda, że mord na Ormianach odpowiada definicji ludobójstwa. Dokumenty osmańskie, ormiańskie, amerykańskie, brytyjskie, francuskie, niemieckie i austriackie z tamtych lat pokazują, że kierownictwo komitetu celowo wymierzyło je w ludność ormiańską Anatolii. Taner Akçam, Raymond Kévorkian, Ronald Suny i biograf Talata Hans-Lukas Kieser różnią się w ocenie, kiedy zapadła decyzja o zagładzie i jaką rolę odegrały w niej wojenne porażki, ale nie co do odpowiedzialności przywódców komitetu.