Eufrat w I wojnie światowej

Eufrat, druga rzeka Mezopotamii, odegrał w wojnie mniejszą rolę niż Tygrys, ale i nad nim walczono przez całą kampanię mezopotamską: od An-Nasirijji w 1915 roku po Ramadi, Hit i Anę w latach 1917–1918. Jego górny bieg płynął przez Anatolię, gdzie w 1916 roku doszli do niego Rosjanie. W latach wojny jego dolina stała się też drogą śmierci deportowanych Ormian.

Rzeka bagien i płycizn

Eufrat uchodził wtedy do Szatt al-Arab dwoma korytami: nowym pod Kurmat Ali, nieco powyżej Basry, i starym pod Al-Kurną. W dolnym biegu nie miał wyraźnego koryta i rozlewał się w mokradła i jeziora. Największą przeszkodą było płytkie jezioro Hammar, po którym w 1914 roku mogły pływać tylko statki o zanurzeniu trzech stóp, i to wyłącznie przy wysokiej wodzie. Powyżej Al-Falludży spływały w dół rzeki już tylko płaskodenne łodzie. Z Tygrysem łączył Eufrat kanał Szatt al-Hajj, odchodzący od Tygrysu pod Al-Kutem i żeglowny tylko przez część roku.

Al-Kurna, Szuajba i An-Nasirijja (1914–1915)

U zbiegu obu rzek leżała Al-Kurna, którą Brytyjczycy zdobyli w grudniu 1914 roku. Wiosną 1915 roku podpułkownik Süleyman Askerî zebrał nad Eufratem tureckie oddziały i tysiące arabskich wojowników z plemion i ruszył na Basrę, ale 14 kwietnia został pobity pod Szuajbą.

27 czerwca 1915 roku brygady generała George’a Gorringe’a ruszyły w górę Eufratu. Nie maszerowały pustynią, bo w pełni lata uznano to za zbyt niebezpieczne, lecz płynęły statkami i łodziami przez rozlewiska. Saperzy wysadzili tamę na kanale Akaika, ale przez wyrwę runął tak silny nurt, że stare parowce trzeba było przeciągać linami. Przez trzy tygodnie wojska walczyły w upale przed tureckimi okopami, aż 24 lipca je przełamały i nazajutrz zajęły An-Nasirijję, siedzibę konfederacji plemion Muntafik. Cały wilajet Basry był w rękach brytyjskich.

Górny Eufrat i deportacje Ormian (1915–1916)

Górny bieg rzeki leżał na zapleczu frontu kaukaskiego. 16 marca 1916 roku Rosjanie zajęli Mamahatun nad Kara-su, czyli zachodnim Eufratem, a 25 lipca weszli bez walki do Erzincanu, gdzie mieściła się kwatera główna osmańskiej 3 Armii. Zakończyło to lipcową ofensywę generała Nikołaja Judenicza.

Dolina Eufratu była też miejscem jednej z największych zbrodni wojny. W czasie ludobójstwa Ormian kolumny deportowanych pędzono pieszo w stronę Aleppo, doliny Eufratu i Dajr az-Zaur. Według historyka Raymonda Kévorkiana jednym z największych miejsc kaźni był wąwóz Kemah nad Eufratem. Od kwietnia do grudnia 1916 roku systematyczne rzezie trwały w Ras al-Ajn i Dajr az-Zaur, a wielu zabitych wrzucono do rzeki.

Środkowy Eufrat (1917–1918)

Po zdobyciu Bagdadu front nad Eufratem przesunął się na zachód. W lipcu 1917 roku kolumna podpułkownika Haldane’a zaatakowała Ramadi w upale przekraczającym 50 stopni i straciła więcej ludzi przez udar cieplny niż od ognia. Miasto było ważne, bo turecko-niemiecka grupa armii „Yıldırım” miała zejść z Aleppo w dół Eufratu i odbić Bagdad. 28 września 15 Dywizja generała Harry’ego Brookinga okrążyła Ramadi, a rano 29 września turecki garnizon złożył broń.

Wiosną 1918 roku ta sama dywizja poszła dalej. 9 marca zajęła bez walki Hit, około 50 kilometrów w górę rzeki od Ramadi. 26 marca pod Chan al-Baghdadi piechota związała Turków od czoła, a kawaleria i samochody pancerne obeszły ich przez pustynię, i turecka 50 Dywizja skapitulowała niemal w całości. 28 marca brytyjskie samochody pancerne przejechały przez Anę. Londyn nie chciał jednak operacji w górę Eufratu i Brytyjczycy się wycofali. Pod koniec kwietnia niewielkie oddziały tureckie znów zajęły Anę, a Brytyjczycy weszli do niej ponownie dopiero na przełomie października i listopada 1918 roku.