Kampania mezopotamska

Kampania mezopotamska była jedną z najdłuższych kampanii, jakie Wielka Brytania prowadziła przeciw Imperium Osmańskiemu. Zaczęła się jako niewielka wyprawa wojsk z Indii Brytyjskich, wysłana nad Zatokę Perską, by chronić brytyjską ropę i prestiż w świecie muzułmańskim. W ciągu czterech lat rozrosła się w armię liczącą ponad 400 tysięcy żołnierzy i pomocników. Brytyjczycy szybko zajęli Basrę i dolną Mezopotamię, ale w 1915 roku, zachęceni łatwymi zwycięstwami, ruszyli na Bagdad za małymi siłami. Pod Ktezyfonem zostali zatrzymani, a w kwietniu 1916 roku ich dywizja skapitulowała w oblężonym Al-Kucie. Odbudowane wojska generała Fredericka Stanleya Maude’a odbiły jednak Al-Kut, w marcu 1917 roku zajęły Bagdad, a w ostatnich dniach wojny rozbiły resztki tureckiej 6 Armii nad Tygrysem i weszły do Mosulu.

Nazwa i daty

Brytyjska historia oficjalna, czterotomowe dzieło generała F.J. Moberly’ego The Campaign in Mesopotamia 1914–1918, opisuje całość jako jedną kampanię. Taką nazwą posługuje się też większość opracowań. Turcy mówią o froncie irackim (Irak Cephesi). Kampanię dzieli się zwykle na kilka etapów: zajęcie wilajetu Basry w latach 1914–1915, nieudany marsz na Bagdad i oblężenie Al-Kutu w latach 1915–1916, ofensywę Maude’a w latach 1916–1917 oraz walki w górnej Mezopotamii w latach 1917–1918.

Za początek przyjmujemy 6 listopada 1914 roku, gdy wojska indyjskie wylądowały pod Fao u ujścia rzeki Szatt al-Arab. Koniec kampanii datuje się różnie. Walki ustały w południe 31 października 1918 roku, gdy wszedł w życie rozejm w Mudros, ale wojska brytyjskie szły dalej na Mosul. Według Moberly’ego Brytyjczycy objęli całe miasto 10 listopada, po tym jak rząd turecki nakazał swojemu dowódcy je oddać. Ten dzień przyjmujemy za koniec kampanii. Moberly podaje też, że do 15 listopada wojska tureckie miały opuścić cały wilajet Mosulu. Angielska Wikipedia kończy kampanię 14 listopada i wtedy umieszcza wkroczenie Brytyjczyków do Mosulu, ale brytyjska historia oficjalna tego nie potwierdza.

Tło

Mezopotamia, kraina nad Tygrysem i Eufratem, była przed wojną zaniedbaną prowincją Imperium Osmańskiego, podzieloną na trzy wilajety: Basrę, Bagdad i Mosul. Jej znaczenie dla Wielkiej Brytanii wynikało z położenia na drodze do Indii i z sąsiedztwa Persji. Na perskim brzegu Szatt al-Arab, na wyspie Abadan, stała rafineria Anglo-Persian Oil Company, do której rurociągiem płynęła ropa z pól naftowych w głębi Persji. Rząd brytyjski był udziałowcem spółki, a Royal Navy przestawiała właśnie swoje najnowsze okręty z węgla na ropę.

Latem i jesienią 1914 roku Foreign Office, Admiralicja, rząd Indii i India Office uznały, że na wypadek wojny z Turcją trzeba zawczasu wysłać wojsko nad Zatokę Perską. Chodziło nie tylko o ropę. Brytyjczycy chcieli też pokazać arabskim szejkom znad Zatoki, zwłaszcza szejkowi Mohammery i Kuwejtu, że mogą liczyć na ich ochronę, i obawiali się, że turecka propaganda świętej wojny poruszy muzułmanów w Indiach. 16 października 1914 roku z Bombaju wypłynęła 16 Brygada Indyjska generała brygady Waltera Delamaina, awangarda Indyjskiego Korpusu Ekspedycyjnego „D”, którego dowódcą wyznaczono generała porucznika Arthura Barretta. Gdy flota osmańska zaatakowała rosyjskie porty, a 5 listopada Wielka Brytania wypowiedziała Turcji wojnę, brygada czekała już na statkach u wybrzeży Bahrajnu.

Turcy nie spodziewali się ataku. Większość wojsk stacjonujących w Mezopotamii wysłano na początku wojny do Syrii i na Kaukaz. Według tureckiej relacji przytoczonej przez Moberly’ego w chwili brytyjskiego desantu cała obrona prowincji liczyła około 17 tysięcy karabinów i 44 działa polowe. Jej trzonem była 38 Dywizja, uzupełniona żandarmerią, strażą graniczną i arabskimi ochotnikami z plemion.

Od Fao do An-Nasirijji (1914–1915)

6 listopada 1914 roku, po ostrzale z okrętów, oddział brytyjskich i indyjskich żołnierzy wylądował pod Fao i zajął turecki fort oraz stację telegrafu. Kilka dni później brygada Delamaina zeszła na ląd pod Saniją, na północ od Abadanu, a gdy nadeszły główne siły korpusu z Barrettem, Brytyjczycy rozbili Turków 15 listopada pod Saihan, a 17 listopada pod Sahil. Turcy opuścili Basrę, a 22 listopada weszły do niej wojska brytyjskie. Na początku grudnia brytyjskie i indyjskie oddziały, wkrótce wzmocnione przez brygadę generała Charlesa Fry’a, popłynęły w górę rzeki do Al-Kurny u zbiegu Tygrysu i Eufratu, przeprawiły się przez Tygrys powyżej miasta i odcięły jego załogę. 9 grudnia wali Basry Subhi Bej poddał się z ponad tysiącem żołnierzy. W ciągu pięciu tygodni Brytyjczycy opanowali ujście Szatt al-Arab i zabezpieczyli Abadan.

Turcy przygotowali kontrofensywę. Wiosną 1915 roku podpułkownik Süleyman Askerî zebrał nad Eufratem regularne oddziały i tysiące arabskich wojowników z plemion i ruszył na Basrę. Korpus „D”, wzmocniony do dwóch dywizji, objął 9 kwietnia generał John Nixon. 12 kwietnia Turcy uderzyli na brytyjski obóz pod Szuajbą na skraju pustyni. Obrońcy odparli szturmy, a 14 kwietnia w ciężkiej walce zdobyli tureckie okopy pod lasem Bardżisijja. Wojska osmańskie uciekły, rabowane przez dawnych sprzymierzeńców, a Askerî odebrał sobie życie. Basra nie była już potem zagrożona.

Nixon dostał z Indii rozkaz opanowania całego wilajetu Basry i zaczął iść w górę obu rzek. 31 maja 6 Dywizja (Poona) generała Charlesa Townshenda zaatakowała w setkach arabskich łodzi tureckie pozycje na zalanych mokradłach na północ od Al-Kurny. Turcy uciekli, a brytyjska flotylla ścigała ich w górę Tygrysu tak szybko, że 3 czerwca garstka marynarzy z Townshendem przyjęła w Al-Amarze kapitulację ponad tysiąca tureckich żołnierzy. Brytyjczycy nazywali tę operację „regatami Townshenda”. Pod koniec czerwca brygady generała George’a Gorringe’a ruszyły w górę Eufratu. Przez trzy tygodnie walczyły w upale i na rozlewiskach przed tureckimi okopami, a 24 lipca przełamały je i następnego dnia zajęły An-Nasirijję. Cały wilajet Basry był w rękach brytyjskich.

Marsz na Bagdad i oblężenie Al-Kutu (1915–1916)

Łatwe zwycięstwa rozbudziły ambicje. Nixon uważał, że dla bezpieczeństwa wilajetu Basry trzeba zająć Al-Kut, gdzie od Tygrysu odchodził kanał Szatt al-Hajj prowadzący ku An-Nasirijji. 28 września 1915 roku dywizja Townshenda obeszła nocą umocnioną pozycję Es-Sinn i zmusiła Turków do odwrotu, a 29 września weszła do Al-Kutu. Armia osmańska generała Nureddina Beja uszła jednak bez rozbicia i okopała się pod Ktezyfonem, około 25 kilometrów od Bagdadu.

Teraz chodziło już o samą stolicę Mezopotamii. Rząd brytyjski, który jesienią 1915 roku przeżywał porażkę na Gallipoli i obawiał się utraty prestiżu w świecie muzułmańskim, szukał spektakularnego sukcesu. Townshend ostrzegał, że jego dywizja jest zmęczona, a linia zaopatrzenia, oparta na zbyt małej liczbie rzecznych statków, coraz dłuższa. Nixon był jednak pewien, że może zająć Bagdad bez dalszych posiłków. 23 października gabinet upoważnił ministra do spraw Indii Austena Chamberlaina, by przekazał wicekrólowi zgodę na marsz, jeśli Nixon uzna swoje siły za wystarczające. Obiecano mu dwie dywizje indyjskie z Francji, ale miały przyjść dopiero po kilku miesiącach. Lord Kitchener był przeciwny i opowiadał się najwyżej za rajdem na Bagdad.

22 listopada Townshend uderzył na Ktezyfon. Zdobył pierwszą linię tureckich okopów, ale nie przełamał drugiej i stracił blisko 40 procent ludzi. Odparł nocne kontrataki, ale nie miał już sił na dalsze natarcie, a w przekonaniu, że Turcy dostają posiłki, wieczorem 25 listopada zaczął odwrót. 3 grudnia wyczerpana dywizja weszła do Al-Kutu, a 7 grudnia Turcy zaczęli otaczać miasto. Dowództwo nowej 6 Armii osmańskiej objął niemiecki feldmarszałek Colmar von der Goltz, który po nieudanym szturmie w Wigilię postanowił wziąć garnizon głodem.

Od stycznia do kwietnia 1916 roku pospiesznie zebrany Korpus Tygrysu trzy razy próbował przebić się do Al-Kutu. Wygrał pod Szejk Saad, ale stracił tam 4 tysiące ludzi, a potem rozbijał się o kolejne tureckie pozycje: nad Wadi, w przesmyku Hanna, pod redutą Dudżajla i pod Sannajjat, w ulewach, błocie i powodziach. Ranni cierpieli straszliwie, bo służba zdrowia nie była przygotowana na takie straty. W styczniu chorego Nixona zastąpił generał Percy Lake, a w lutym kierowanie kampanią przejęło od rządu Indii Ministerstwo Wojny w Londynie. Turkami od stycznia dowodził w polu Halil Bej, a po śmierci Goltza 19 kwietnia objął całą 6 Armię. Po nieudanej próbie przemycenia żywności statkiem Julnar Townshend poddał miasto 29 kwietnia 1916 roku, po 147 dniach oblężenia. Do niewoli poszło według Moberly’ego 13 309 żołnierzy i indyjskich pomocników. Szeregowych pognano pieszo do Anatolii i z około 12 tysięcy ludzi, którzy poszli do niewoli, zmarło ponad 4 tysiące.

Odbudowa i zdobycie Bagdadu (1916–1917)

Kapitulacja Al-Kutu była upokorzeniem i wywołała w Wielkiej Brytanii falę krytyki. W sierpniu 1916 roku rząd powołał komisję, która miała zbadać przebieg wyprawy i cierpienia żołnierzy. Jej raport, ogłoszony w czerwcu 1917 roku, surowo ocenił dowództwo w Indiach i Mezopotamii, a Austen Chamberlain jako minister ostatecznie odpowiedzialny za wyprawę przyjął na siebie winę i w lipcu podał się do dymisji. Tymczasem 28 sierpnia 1916 roku dowództwo w Mezopotamii objął generał Maude. Przez lato i jesień wojsko przeszło przebudowę. Do Basry przypływały nowe rzeczne statki, rozbudowano port, budowano kolej i drogi, poprawiono zaopatrzenie i służbę zdrowia. Na początku 1917 roku etat sił w Mezopotamii przewidywał ponad 120 tysięcy żołnierzy i 83 tysiące pomocników. Turecki XVIII Korpus nad Tygrysem był wyraźnie słabszy, a część 6 Armii walczyła w Persji z Rosjanami.

W nocy z 13 na 14 grudnia 1916 roku Maude ruszył pod Al-Kutem. Nie uderzył od czoła na pozycje, o które wiosną rozbiły się próby odsieczy, ale wyszedł na prawy brzeg Tygrysu i przez dwa miesiące, okop po okopie, spychał Turków z ich przyczółków. 23 lutego 1917 roku Brytyjczycy sforsowali rzekę pod Szumranem, w górę rzeki od miasta, a 24 lutego Turcy opuścili Al-Kut i cofnęli się ku Bagdadowi, ścigani przez kanonierki. 5 marca wojska Maude’a ruszyły dalej. Przez trzy noce Turcy bronili się nad rzeką Dijalą, a gdy Maude obszedł ich prawym brzegiem Tygrysu, Halil Pasza wycofał się nocą na północ. 11 marca 1917 roku Brytyjczycy weszli do Bagdadu bez walki.

Maude chciał zabezpieczyć miasto przed wiosenną powodzią i przed Turkami, którzy mogli nadejść z północy i od strony Persji. W kwietniu jego wojska wyparły XVIII Korpus spod Istabulat i 23–24 kwietnia zajęły Samarrę, kraniec kolei z Bagdadu. Liczono na współdziałanie z rosyjskim korpusem generała Baratowa, który zszedł z Persji ku granicy osmańskiej, ale po rewolucji lutowej armia rosyjska szybko traciła wolę walki. Lato przerwało działania. Atak na Ramadi nad Eufratem w lipcu załamał się w upale przekraczającym 50 stopni. Dopiero 28 września 1917 roku 15 Dywizja generała Harry’ego Brookinga okrążyła tam Turków, a nazajutrz ich dowódca poddał się z ponad 3400 żołnierzami. Na początku listopada I Korpus generała Alexandra Cobbe’a zaatakował Turków pod Tikritem i 6 listopada zajął miasto. Było to ostatnie zwycięstwo Maude’a. 18 listopada zmarł on w Bagdadzie na cholerę, a dowództwo objął generał William Marshall.

Ostatni rok wojny (1918)

W 1918 roku Mezopotamia stała się dla Londynu frontem drugorzędnym. Ważniejsza była Palestyna, a po rozpadzie armii rosyjskiej także Persja i Kaukaz, dokąd z Bagdadu ruszyła przez Persję ku Morzu Kaspijskiemu misja generała Dunsterville’a, znana jako Dunsterforce. Marshall prowadził więc ograniczone, ale bardzo skuteczne operacje. W marcu 15 Dywizja zajęła bez walki Hit nad Eufratem, a 26 marca pod Chan al-Baghdadi piechota związała Turków walką, podczas gdy kawaleria i samochody pancerne obeszły ich przez pustynię. Turecka 50 Dywizja skapitulowała niemal w całości, a w pościgu aż za Anę Brytyjczycy wzięli ponad 5 tysięcy jeńców. W maju weszli bez walki do Kirkuku, ale z braku zaopatrzenia wkrótce się z niego wycofali. Latem 6 Armię przejął od Halila Ali Ihsan Pasza. Była coraz słabsza, bo z Mezopotamii zabierano żołnierzy na Kaukaz i do Persji.

Ostatnia ofensywa zaczęła się, gdy rząd osmański szukał już rozejmu. 2 października Ministerstwo Wojny, przewidując, że Turcy wkrótce poproszą o zawieszenie broni, poleciło Marshallowi zająć jak najwięcej terenu w górę Tygrysu. 23 października I Korpus Cobbe’a ruszył spod Tikritu w górę Tygrysu. Turcy bez walki opuścili pozycję pod Al-Fathą, ale zawzięcie bronili się w górach na prawym brzegu rzeki. Tymczasem dwie brygady kawalerii obeszły ich od wschodu, przeprawiły się przez Mały Zab i Tygrys i zamknęły drogę do Mosulu. 25 października inna kolumna brytyjska ponownie weszła do Kirkuku. Rankiem 30 października, w dniu podpisania rozejmu w Mudros, otoczona pod Szarkatem turecka Grupa Tygrysu skapitulowała. W całej operacji Brytyjczycy wzięli ponad 11 tysięcy jeńców i 51 dział.

Rozejm wszedł w życie w południe 31 października, gdy kawaleria brytyjska stała pod Kajjarą, około 60 kilometrów od Mosulu. Marshall, powołując się na artykuł 7 rozejmu, który pozwalał sprzymierzonym zajmować punkty strategiczne, kazał jednak iść dalej. 3 listopada generał Robert Cassels stanął w mieście ze swoim sztabem. Ali Ihsan protestował i odmawiał wydania Mosulu bez rozkazu z Konstantynopola. 7 listopada przybył do miasta Marshall i nakazał mu wyprowadzić wojska z całego wilajetu. Gdy 9 listopada nadszedł rozkaz tureckiego rządu, następnego dnia Brytyjczycy objęli całe miasto, a wojska tureckie odeszły do Nusaybin na rozwiązanie.

Straty

Według brytyjskiej historii oficjalnej kampania kosztowała Imperium Brytyjskie 92 501 ludzi: 14 814 zabitych i zmarłych z ran, 12 807 zmarłych z chorób, 51 386 rannych i 13 494 wziętych do niewoli lub zaginionych. Powojenna brytyjska statystyka medyczna podaje nieco inne liczby, około 85 tysięcy strat bojowych, a do tego ponad 820 tysięcy przyjęć do szpitali z powodu chorób i innych przyczyn niebojowych. Upał, czerwonka, cholera, malaria i szkorbut były w Mezopotamii przez całą wojnę groźniejsze niż nieprzyjaciel. Najwięcej kosztowały walki o Al-Kut: sama odsiecz pochłonęła ponad 23 tysiące ludzi, a większość wziętych do niewoli to obrońcy miasta. Ogromną część strat poniosły wojska indyjskie, bo żołnierze z Indii stanowili przez całą kampanię większość wyprawy, a obok nich służyły dziesiątki tysięcy indyjskich pomocników.

Strat tureckich nie znamy dokładnie. Moberly uważał, że były co najmniej dwa razy większe od brytyjskich, a Brytyjczycy wzięli w ciągu całej kampanii około 45,5 tysiąca jeńców i 250 dział. Nowsze opracowania, oparte na tureckich archiwach, podają liczby bardzo rozbieżne, także dlatego, że niektóre tureckie zestawienia, na przykład dla Ktezyfonu, wliczały do strat dezerterów. Wojna ciężko dotknęła też ludność Mezopotamii: mieszkańców oblężonego Al-Kutu, wsi, przez które przechodziły armie, i plemion, które raz po raz zmieniały stronę.

Znaczenie

Kampania mezopotamska zaczęła się jako operacja osłonowa, a skończyła podbojem całej prowincji osmańskiej. Wojska z Indii zabezpieczyły ropę z Abadanu i drogę do Indii, a pod koniec wojny Brytyjczycy panowali nad całym krajem od Zatoki Perskiej po Mosul. W październiku 1918 roku siły w Mezopotamii liczyły ponad 414 tysięcy ludzi, w tym około 217 tysięcy żołnierzy, ale tylko około 112 tysięcy z nich to wojska liniowe. Krytycy pytali, czy tak wielkie siły nie były potrzebniejsze na innych frontach. Ich obecność wiązała jednak tureckie wojska, które mogłyby walczyć w Palestynie, na Kaukazie lub w Persji.

Kampania pokazała też, jak kosztowna może być wojna bez jasnego celu i bez zaplecza. Marsz na Bagdad w 1915 roku i klęska pod Al-Kutem stały się w Wielkiej Brytanii przestrogą przed lekceważeniem przeciwnika i zaopatrzenia, a raport komisji badającej wyprawę zmusił do dymisji ministra. Zwycięstwa z lat 1917–1918 były z kolei dziełem armii, którą Maude i Marshall zbudowali od nowa, z rzeczną flotyllą, koleją, samochodami i lotnictwem.

Po wojnie zajęte ziemie stały się podstawą nowego państwa. Spór o wilajet Mosulu, zajęty już po rozejmie, ciągnął się latami, aż Liga Narodów przyznała go Irakowi, a Turcja pogodziła się z tym w układzie z 1926 roku. Wielka Brytania otrzymała mandat nad Irakiem, ale jej rządy szybko spotkały się z oporem. W 1920 roku wybuchło powstanie w Iraku, a rok później Brytyjczycy osadzili na tronie nowego Królestwa Iraku emira Fajsala.