Austen Chamberlain

Joseph Austen Chamberlain był synem jednego z najsłynniejszych polityków wiktoriańskiej Anglii i przez całe życie mierzył się z jego cieniem. W czasie wielkiej wojny należał do czołówki konserwatystów w rządach koalicyjnych. Przez ponad dwa lata, od maja 1915 do lipca 1917 roku, był ministrem do spraw Indii, a więc członkiem rządu odpowiedzialnym w Londynie za kampanię w Mezopotamii, prowadzoną przez armię Indii Brytyjskich. Marsz na Bagdad, który zatwierdził, zakończył się kapitulacją w Al-Kucie. Gdy komisja śledcza ogłosiła swój surowy raport, Chamberlain przyjął odpowiedzialność i podał się do dymisji. Wrócił do rządu w kwietniu 1918 roku jako członek Gabinetu Wojennego. Największy sukces odniósł już po wojnie: jako minister spraw zagranicznych współtworzył układy z Locarno i otrzymał Pokojową Nagrodę Nobla.

Przed wojną

Urodził się 16 października 1863 roku w Birmingham jako najstarszy syn Josepha Chamberlaina, fabrykanta, burmistrza Birmingham, a potem ministra kolonii i rzecznika ceł ochronnych dla imperium. Jego młodszym przyrodnim bratem był Neville Chamberlain, przyszły premier. Ojciec od początku przygotowywał go do polityki: Austen uczył się w Rugby School i w Kolegium Trójcy Świętej w Cambridge, a potem spędził kilka miesięcy w paryskiej Szkole Nauk Politycznych i rok w Berlinie. Z Niemiec wyniósł niechęć do pruskiej buty, którą zapamiętał na całe życie. Mówiono o nim, że nie wybrał kariery, tylko ją przyjął.

W 1892 roku, jako 29-latek, wszedł do Izby Gmin z okręgu East Worcestershire jako liberalny unionista, członek stronnictwa ojca, które odłączyło się od liberałów w proteście przeciw autonomii Irlandii i sprzymierzyło z konserwatystami. Jego mowę debiutancką pochwalił sam Gladstone. W rządach konserwatywnych był kolejno cywilnym lordem Admiralicji, sekretarzem finansowym skarbu, poczmistrzem generalnym, a w latach 1903–1905, mając zaledwie 40 lat, kanclerzem skarbu w rządzie Arthura Balfoura. Spór o cła ochronne, który rozbił wówczas partię, przyczynił się do upadku rządu i klęski wyborczej 1906 roku. Chamberlain zachował jednak mandat i stał się jednym z przywódców unionistycznej opozycji. W 1906 roku ożenił się z Ivy Dundas.

W listopadzie 1911 roku, po ustąpieniu Balfoura, był jednym z dwóch głównych kandydatów do przywództwa konserwatystów. By nie rozbijać partii, wycofał się razem z rywalem, Walterem Longiem, i przywódcą został Andrew Bonar Law. W latach 1912–1914 Chamberlain zwalczał rządowy projekt autonomii Irlandii. W lipcu 1914 roku, kilka dni po zamachu w Sarajewie, zmarł jego ojciec. 14 lipca Austen przejął po nim mandat w okręgu Birmingham West, który utrzymał do końca życia.

Minister do spraw Indii (1915–1917)

25 maja 1915 roku, gdy Herbert Henry Asquith przyjął konserwatystów do rządu koalicyjnego, Chamberlain objął ministerstwo do spraw Indii. Urząd był zarazem łącznikiem między gabinetem w Londynie a rządem Indii pod wodzą wicekróla, lorda Charlesa Hardinge’a. Jak tłumaczył później w Izbie Gmin, minister działał w sprawie Mezopotamii jako rzecznik rządu, który zastrzegał sobie prawo do ustalania celów i zakresu operacji, ale samo India Office nie było przygotowane do prowadzenia działań wojennych i nigdy tego nie próbowało. Wojnę prowadziły władze w Indiach i dowódca na miejscu, generał John Nixon.

Ten podział odpowiedzialności zaważył na całej kampanii. W czerwcu 1915 roku, nie doczekawszy się odpowiedzi Chamberlaina, władze w Indiach uznały, że Londyn się zgadza, i pozwoliły Nixonowi ruszyć w górę Eufratu. Chamberlain dowiedział się o natarciu dopiero 27 czerwca. 6 sierpnia zgodził się na zajęcie Al-Kutu, ale zastrzegł, że posiłków nie będzie. Po pierwszej bitwie pod Al-Kutem we wrześniu droga na Bagdad stanęła otworem. 23 października gabinet, który po niepowodzeniu nad Dardanelami szukał efektownego sukcesu na Wschodzie, upoważnił Chamberlaina do depeszy, że Nixon może maszerować na Bagdad, jeśli uzna swoje siły za wystarczające. Obiecano mu dwie dywizje indyjskie z Francji. Chamberlain już w sierpniu pisał do wicekróla, że chciałby wycofać indyjską piechotę z frontu zachodniego przed zimą, i jesienią Korpus Indyjski opuścił Francję. Posiłki nie zdążyły jednak na czas. Po bitwie pod Ktezyfonem dywizja generała Charlesa Townshenda wycofała się do Al-Kutu i od grudnia była oblężona.

Chamberlain zajmował się też innymi sprawami Indii. 28 lipca 1915 roku informował Izbę Gmin o walkach na granicy północno-zachodniej, między innymi o starciu pod Hafiz Kor. Na początku 1916 roku Londyn uznał, że rząd Indii nie radzi sobie z prowadzeniem kampanii. 3 lutego Komitet Wojenny przyjął propozycję szefa sztabu generalnego Williama Robertsona i Chamberlain jeszcze tego dnia przedstawił ją wicekrólowi: kierowanie kampanią mezopotamską przejęło Ministerstwo Wojny. Trzy próby odsieczy zawiodły i 29 kwietnia 1916 roku Al-Kut skapitulował. Wcześniej, w kwietniu, Chamberlain zasiadał też w komisji gabinetu, która uznała, że armia nie wykazała potrzeby powszechnego poboru. Gabinet odrzucił jej raport i wkrótce Izba Gmin uchwaliła pobór żonatych.

Kryzys grudniowy i dymisja

W kryzysie z przełomu listopada i grudnia 1916 roku Chamberlain był jednym z trzech najważniejszych konserwatywnych ministrów, obok lorda George’a Curzona i lorda Roberta Cecila. Wszyscy trzej przyjęli plany Davida Lloyda George’a bardzo krytycznie, ale 5 grudnia oświadczyli Asquithowi, że nie wejdą do rządu bez Lawa i Lloyda George’a, co przesądziło o dymisji premiera. Lloyd George został premierem, a Chamberlain był jednym z czterech ministrów, którzy w nowym rządzie zachowali swoje stanowiska. Wiosną 1917 roku reprezentował Indie w Imperialnym Gabinecie Wojennym.

W sierpniu 1916 roku rząd powołał komisję, która miała zbadać przebieg wyprawy do Mezopotamii i cierpienia jej żołnierzy, zwłaszcza rannych pozbawionych opieki medycznej. Jej raport, ogłoszony w czerwcu 1917 roku, surowo ocenił władze w Indiach i Mezopotamii, uznał podział odpowiedzialności między India Office a Indiami za niewykonalny i skrytykował także samego ministra. Gdy Izba Gmin postanowiła oddać sprawy wymienionych w raporcie osób trybunałowi, Chamberlain uznał, że nie może kierować urzędem, którego działalność ma być badana. 12 lipca 1917 roku oświadczył w Izbie Gmin, że jego „ostateczna dymisja” jest w rękach premiera. Bronił się przed zarzutem, że ministrowie dla politycznych korzyści hazardowali życiem żołnierzy: przypominał, że marsz na Bagdad zalecali dowódca na miejscu i rząd Indii, a gabinet obawiał się pożaru, który z Konstantynopola mógł się rozlać aż po granice Indii. Wielu posłów uważało jego dymisję za niepotrzebną, a nawet rycerską. Następcą w India Office został Edwin Montagu.

Gabinet Wojenny (1918)

Chamberlain nie pozostał długo poza rządem. W kwietniu 1918 roku, w czasie wielkiej niemieckiej ofensywy i zmian, w których Alfred Milner objął ministerstwo wojny, Chamberlain wszedł do Gabinetu Wojennego jako minister bez teki. Zasiadał w nim do końca wojny i przez cały 1918 rok należał do najważniejszych konserwatystów w koalicji Lloyda George’a.

Po wojnie

10 stycznia 1919 roku Chamberlain po raz drugi został kanclerzem skarbu. Musiał się zmierzyć z ogromnym długiem wojennym i ustabilizować walutę. W marcu 1921 roku, gdy chory Bonar Law się wycofał, został przywódcą konserwatystów i przywódcą Izby Gmin, a od kwietnia także lordem tajnej pieczęci. Jesienią 1921 roku należał do brytyjskich negocjatorów traktatu angielsko-irlandzkiego. Lojalność wobec Lloyda George’a kosztowała go przywództwo: 19 października 1922 roku konserwatywni posłowie zebrani w londyńskim Carlton Clubie postanowili wyjść z koalicji, Chamberlain ustąpił, a premierem został Law.

W listopadzie 1924 roku Stanley Baldwin powierzył mu Foreign Office. Chamberlain odrzucił protokół genewski, ale przygotował wraz z Gustavem Stresemannem i Aristide’em Briandem układy z Locarno, parafowane 16 października 1925 roku, w jego urodziny. Gwarantowały one zachodnie granice Niemiec i otwierały Niemcom drogę do Ligi Narodów, ale nie dawały podobnych gwarancji granicom Polski i Czechosłowacji. Chamberlain otrzymał Order Podwiązki i Pokojową Nagrodę Nobla za 1925 rok, którą dzielił z Amerykaninem Charlesem Dawesem. Foreign Office opuścił w czerwcu 1929 roku, a w 1931 roku był krótko pierwszym lordem Admiralicji. W ostatnich latach życia należał do tych nielicznych posłów, którzy wcześnie ostrzegali przed Hitlerem i domagali się dozbrojenia. Zmarł w Londynie 16 marca 1937 roku, kilka tygodni przed objęciem urzędu premiera przez Neville’a.

Ocena

Chamberlain był politykiem lojalnym, prawym i pracowitym, ale w oczach wielu sztywnym i staroświeckim. Jeden z posłów pisał, że ze swoim cylindrem, monoklem i kwiecistą wymową wydawał się niemal przeżytkiem dawnej epoki. Historyk Robert Blake nazwał go „bladym echem” wielkiego ojca, a Winston Churchill mówił, że Austen „zawsze grał zgodnie z regułami i zawsze przegrywał”. David Dutton broni go jako polityka samodzielnej miary, który dwukrotnie, w latach 1922 i 1923, był bardzo blisko urzędu premiera. Jego wojenna kariera jest oceniana dwojako. Jako minister do spraw Indii ponosił formalną odpowiedzialność za kampanię, w której wiele decyzji podejmowano w Indiach bez jego wiedzy, a sam marsz na Bagdad zatwierdził cały gabinet. Dymisję z 1917 roku, złożoną z własnej woli, choć nikt jej nie wymuszał, wielu współczesnych uznało za gest honoru. Locarno przyniosło mu sławę, ale w Polsce zapamiętano je raczej jako układ, który rozróżnił granice Niemiec na zachodzie, gwarantowane, i na wschodzie, bez gwarancji.