Traktat angielsko-irlandzki

6 grudnia 1921 roku, krótko po drugiej w nocy, w rezydencji premiera przy Downing Street pięciu irlandzkich delegatów i siedmiu członków rządu brytyjskiego podpisało „Artykuły porozumienia w sprawie traktatu między Wielką Brytanią a Irlandią”, znane jako traktat angielsko-irlandzki. Kończył on wojnę o niepodległość, w której według najnowszych badań zginęło ponad 2100 osób, w tym około 900 cywilów. Irlandia dostawała szeroką samodzielność, ale nie republikę, o którą walczyła, a wyspa zostawała podzielona.

Rozmowy w Londynie

Walki ustały w południe 11 lipca 1921 roku, gdy wszedł w życie rozejm. Kilka dni później przywódca republiki Éamon de Valera kilkakrotnie rozmawiał w Londynie z premierem Davidem Lloydem George’em, ale Brytyjczycy nie chcieli słyszeć o uznaniu republiki. We wrześniu zaprosili Irlandczyków na rokowania o tym, jak pogodzić związek Irlandii ze „wspólnotą narodów znaną jako Imperium Brytyjskie” z irlandzkimi aspiracjami narodowymi. De Valera postanowił do Londynu nie jechać. Rozmowy zaczęły się 11 października. Delegacją, której Dáil nadał rangę pełnomocników, kierował minister spraw zagranicznych Arthur Griffith. Towarzyszyli mu minister finansów Michael Collins, minister gospodarki Robert Barton oraz prawnicy George Gavan Duffy i Éamonn Duggan. Po stronie brytyjskiej zasiedli obok Lloyda George’a między innymi Austen Chamberlain, lord Birkenhead i Winston Churchill.

Rokowania trwały prawie dwa miesiące. Wieczorem 5 grudnia Lloyd George położył przed Irlandczykami dwa listy do premiera Irlandii Północnej Jamesa Craiga. Jeden zawiadamiał o porozumieniu, drugi o zerwaniu rozmów. Na stacji Euston czekał pociąg, a w Holyhead niszczyciel, by zawieźć jeden z nich do Belfastu. Odmowa podpisu miała oznaczać „natychmiastową i straszliwą wojnę”, według części relacji w ciągu trzech dni. Historycy do dziś się spierają, czy premier blefował. Dokumenty z brytyjskiego archiwum narodowego pokazują, że przygotowywano wysłanie do Irlandii 85 tysięcy dodatkowych żołnierzy, stan wojenny w 26 hrabstwach, cenzurę prasy i blokadę. Delegaci podpisali, nie pytając rządu w Dublinie. Barton, który najdłużej się wahał, wyjaśniał, że sam chciałby sprawdzić blef, ale za naród nie śmiał wziąć na siebie tej odpowiedzialności. Gavan Duffy uznał, że „straciliśmy Republikę Irlandii, by ocalić naród irlandzki”.

Postanowienia

Traktat liczył 18 artykułów i aneks. Irlandia miała mieć we wspólnocie narodów Imperium Brytyjskiego taki sam status konstytucyjny jak Kanada, Australia, Nowa Zelandia i Związek Południowej Afryki, czyli status dominium, i nazywać się Wolnym Państwem Irlandzkim. Króla miał w Dublinie reprezentować gubernator generalny, mianowany tak jak w Kanadzie. Posłowie przysięgali „prawdziwą wiarę i wierność” konstytucji Wolnego Państwa oraz wierność królowi Jerzemu V i jego następcom „na mocy wspólnego obywatelstwa” z Wielką Brytanią. Irlandia przejmowała część długu publicznego Zjednoczonego Królestwa i emerytur wojennych. Obronę wybrzeża zachowywała flota brytyjska, przynajmniej do konferencji, która miała się zebrać za pięć lat, a Royal Navy zatrzymywała urządzenia w portach Berehaven, Queenstown, Belfast Lough i Lough Swilly. Armia Wolnego Państwa nie mogła być, w stosunku do liczby ludności, większa od brytyjskiej.

Najwięcej emocji budziły artykuły o północy. Irlandia Północna, utworzona przez ustawę o rządzie Irlandii z 1920 roku, mogła w ciągu miesiąca od ratyfikacji wystąpić z Wolnego Państwa. Wtedy granicę miała wytyczyć trzyosobowa komisja „zgodnie z życzeniami mieszkańców, na ile da się to pogodzić z warunkami gospodarczymi i geograficznymi”. Do czasu powstania nowego państwa władzę na południu miał przejąć rząd tymczasowy, a traktat musiał zatwierdzić parlament brytyjski i zgromadzenie posłów wybranych w Irlandii Południowej.

Rozłam

Przeciwnicy traktatu, z de Valerą na czele, twierdzili, że delegaci podpisali pod przymusem i bez zgody rządu, a przysięga wobec króla i status dominium czynią z Irlandii twór Korony. Collins, zmęczony wojną, widział w kompromisie pierwszy krok do pełnej niepodległości i doceniał ogromne znaczenie wyjścia wojsk brytyjskich z większej części wyspy. Debata w Dáil zaczęła się 14 grudnia. 7 stycznia 1922 roku traktat przyjęto przewagą zaledwie siedmiu głosów. De Valera wyprowadził przeciwników z sali, a pół roku później wybuchła irlandzka wojna domowa. Irlandia Północna, jak się spodziewano, skorzystała z prawa wystąpienia z Wolnego Państwa.