Rada Ambasadorów dzieli Górny Śląsk

20 października 1921 roku Rada Ambasadorów w Paryżu zatwierdziła podział Górnego Śląska między Polskę i Niemcy, przygotowany przez Radę Ligi Narodów, i przekazała decyzję przedstawicielom obu rządów. Polska otrzymała mniejszą część obszaru plebiscytowego, ale tę, na której zależało jej najbardziej: większość okręgu przemysłowego wokół Katowic, z większością kopalń i hut. Pół roku po przegranym plebiscycie i kilka miesięcy po trzecim powstaniu spór o Górny Śląsk zakończył się rozstrzygnięciem znacznie korzystniejszym dla Polski, niż jeszcze wiosną się spodziewano.

Spór mocarstw

Po plebiscycie alianci nie potrafili się porozumieć. Francja chciała przyznać Polsce cały wschodni Górny Śląsk z okręgiem przemysłowym, bo zależało jej na osłabieniu Niemiec i wzmocnieniu sojusznika na wschodzie. Wielka Brytania Davida Lloyda George’a i Włochy proponowały oddać Polsce tylko rolnicze powiaty pszczyński i rybnicki oraz skrawki katowickiego. Londyn obawiał się przewagi Francji na kontynencie i przyjmował niemiecki argument, że bez śląskiego przemysłu Republika Weimarska nie zapłaci reparacji.

Powstanie zmieniło położenie. Walki, w tym bitwa o Górę Świętej Anny, trwały do czerwca, a do 5 lipca obie strony wycofały swoje oddziały z obszaru plebiscytowego. Pokazały aliantom, jak zdeterminowani są polscy Górnoślązacy. Gdy 8 sierpnia zebrała się w Paryżu Rada Najwyższa, Francja, Wielka Brytania i Włochy znów nie doszły do porozumienia. Postanowiono więc przekazać sprawę Lidze Narodów. Jej Rada powierzyła ją komisji złożonej z przedstawicieli czterech państw niezaangażowanych w spór, według angielskiej Wikipedii Belgii, Brazylii, Chin i Hiszpanii. 12 października komisja przedstawiła sprawozdanie z projektem granicy i zasadami, na jakich podział miał się dokonać. Rada Ambasadorów, organ wykonawczy konferencji pokojowej złożony z paryskich ambasadorów mocarstw, z Francuzem Jules’em Cambonem na czele, przyjęła je 20 października.

Granica przez okręg przemysłowy

Według danych przytaczanych przez dzieje.pl i Polskie Radio Polska otrzymała 29 procent obszaru plebiscytowego, liczącego ponad 11 tysięcy kilometrów kwadratowych, i 46 procent jego ponad dwumilionowej ludności. Na tym terenie znalazły się 53 z 67 kopalń, 22 z 37 wielkich pieców i 9 z 14 stalowni. Polska Wikipedia, licząc również kopalnie rud, podaje 72 z 91 kopalń. Polsce przypadły Katowice, Królewska Huta, Świętochłowice, Mysłowice, Tarnowskie Góry, Lubliniec, Rybnik i Pszczyna, choć większość miast głosowała w plebiscycie za Niemcami. W Niemczech pozostały Bytom, Gliwice, Zabrze, Racibórz i Opole, a także Góra Świętej Anny. Nowa granica przecinała w poprzek ściśle powiązane zagłębie przemysłowe, dzieląc majątki, grunty zakładów, linie energetyczne, wodociągi i drogi. Na obszarze przyznanym Polsce za Polską głosowało w plebiscycie 55,7 procent głosujących.

Sprawy gospodarcze i ochronę mniejszości po obu stronach granicy miała uregulować osobna umowa polsko-niemiecka na okres przejściowy. Rokowania w tej sprawie, prowadzone w Genewie, zakończyły się 15 maja 1922 roku podpisaniem konwencji genewskiej, zawartej na 15 lat.

Reakcje

W Niemczech decyzję przyjęto jako krzywdę i złamanie werdyktu plebiscytu. Strona niemiecka ją oprotestowała, a pod koniec października, w następstwie sprawy górnośląskiej, ustąpił pierwszy gabinet kanclerza Josepha Wirtha. Przez cały okres międzywojenny podział Śląska był w Niemczech jednym z symboli „dyktatu wersalskiego”. W Polsce przyjęto go z radością. Według historyka Grzegorza Bębnika z IPN decyzja Rady Ambasadorów była niekwestionowanym sukcesem strony polskiej, bo w granicach Rzeczypospolitej znalazła się znakomita większość górnośląskiego przemysłu. Na przejęcie przyznanych ziem przez polską administrację i wojsko trzeba było jednak czekać jeszcze osiem miesięcy.