Wybuch trzeciego powstania śląskiego

2 maja 1921 roku na Górnym Śląsku stanęły kopalnie i huty. Strajk generalny, proklamowany przez Wojciecha Korfantego, objął niemal wszystkie zakłady pracy. Późnym wieczorem w okolicach Opola wyleciał w powietrze pierwszy most kolejowy, a w nocy z 2 na 3 maja kilkadziesiąt tysięcy członków polskiej konspiracji wojskowej ruszyło do walki. Zaczęło się trzecie, największe z powstań śląskich, które miało przesądzić o podziale regionu.

Dwie linie

Po plebiscycie z 20 marca o granicy mieli zdecydować alianci, ale w Międzysojuszniczej Komisji w Opolu nie było zgody. Francuski przewodniczący, generał Henri Le Rond, proponował linię zbliżoną do linii Korfantego: Polska dostałaby całą wschodnią część regionu z okręgiem przemysłowym. Brytyjski i włoski komisarz, pułkownik Harold Percival i generał Alberto De Marinis, chcieli dać Polsce tylko powiaty pszczyński i rybnicki oraz skrawki katowickiego. Wielka Brytania i Włochy uważały, że okręgu przemysłowego nie da się podzielić, a Niemcy potrzebują go, by płacić reparacje. 30 kwietnia śląskie gazety doniosły, że Komisja wysłała do Paryża oba projekty, i wśród Polaków zawrzało.

Plany powstania przygotowywano od marca. Polska Organizacja Wojskowa Górnego Śląska, oficjalnie rozwiązana po drugim powstaniu, działała dalej jako Dowództwo Obrony Plebiscytu, z kadrą, bronią i szkoleniem od polskiego wywiadu wojskowego. Korfanty długo był przeciwny kolejnemu zrywowi. Według historyka IPN Mirosława Węckiego zgodził się na „zbrojną demonstrację”, gdy uznał, że inaczej wygra projekt brytyjsko-włoski. 28 kwietnia spotkał się w Czarnym Lesie z Le Rondem i przedstawicielem Polski przy Komisji Danielem Kęszyckim, i najpewniej uprzedził generała o planach. 30 kwietnia narada polskich przywódców w Bytomiu wydała ostateczne rozkazy.

Desperacka konieczność

2 maja dowódca sił powstańczych, podpułkownik Maciej Mielżyński „Nowina-Doliwa”, zawiadomił Warszawę o decyzji. Rząd Wincentego Witosa zakazał Korfantemu akcji zbrojnej, a po jej wybuchu ogłosił neutralność Rzeczypospolitej i odciął się od powstańców. Węcki uważa to za element polskiej gry dyplomatycznej: władze przymykały oko na ochotników i broń przechodzące przez granicę. Mielżyński pisał do szefa Sztabu Generalnego Władysława Sikorskiego, że ruch zbrojny i on, i Korfanty uważają za „desperacką konieczność”, a dalsza zwłoka zdemobilizowałaby organizację, „której zapał i odwaga jest pierwszym warunkiem zwycięstwa”.

Według meldunku Mielżyńskiego miał on pod bronią 40 470 ludzi. Dzieje.pl podaje, że dysponowali oni 38 tysiącami karabinów, 540 karabinami maszynowymi i amunicją na dwa, trzy dni walki. Siły niemieckiego Selbstschutzu szacuje się na 20–30 tysięcy ludzi.

Akcja „Mosty”

Około 23.00 do działania przystąpiła grupa Wawelberga, oddział dywersyjny kapitana Tadeusza Puszczyńskiego. Jako pierwszy wysadzono most w Szczepanowicach pod Opolem, potem kolejne mosty i wiadukty na Odrze i jej dopływach, pod Krapkowicami, Koźlem i Raciborzem. Przecięto też łączność telefoniczną i telegraficzną. Odcięty od Rzeszy obszar walk miał być bezpieczny przed niemieckimi posiłkami. Wielu dywersantów nie zdołało potem przedostać się do swoich i zginęło.

O 2.00–3.00 w nocy ruszyły oddziały powstańcze, podzielone na trzy grupy, „Północ”, „Wschód” i „Południe”. Na czele powstania stanął Korfanty jako dyktator, kierujący cywilną Naczelną Władzą na Górnym Śląsku z siedzibą w Szopienicach. „Zwycięstwo osiągniemy za wszelką cenę” – pisał 3 maja w odezwie do rodaków. Zaskoczeni Niemcy prawie nigdzie nie stawili skutecznego oporu. Do 4 maja powstańcy opanowali większość okręgu przemysłowego, a do 10 maja dotarli do Odry, czyli do linii, której domagał się Korfanty. Walki potrwały jeszcze dwa miesiące.