Wybuch pierwszego powstania śląskiego

16 sierpnia 1919 roku, późnym wieczorem, we wsi Urbanowice w powiecie pszczyńskim kilkudziesięciu członków Polskiej Organizacji Wojskowej Górnego Śląska rozbroiło niemiecki posterunek. W ciągu nocy walki ogarnęły północną część powiatu, a rano także okolice Wodzisławia. Tak zaczęło się pierwsze z trzech powstań śląskich. Wybuchło bez zgody polskiego rządu, wbrew Wojciechowi Korfantemu i w chaosie, w którym do dziś trudno ustalić, kto właściwie wydał rozkaz.

Śląsk po wojnie

Górny Śląsk, przez prawie dwa stulecia należący do Prus, był po klęsce Niemiec ziemią sporną. Korfanty zażądał go dla Polski z trybuny Reichstagu jeszcze w październiku 1918 roku, a na konferencji pokojowej polska delegacja dowodziła, że większość mieszkańców regionu mówi po polsku. Mocarstwa nie przyznały jednak regionu Polsce. Traktat wersalski, podpisany 28 czerwca, zapowiedział tam plebiscyt. Polskich działaczy, którzy patrzyli na zwycięskie powstanie wielkopolskie, to rozczarowało, a Niemców nie uspokoiło.

Władze niemieckie odpowiedziały represjami. W styczniu 1919 roku komisarz rządowy Otto Hörsig ogłosił na Górnym Śląsku stan oblężenia, na początku maja aresztowano około 160 polskich działaczy, a na miejscu stały oddziały Grenzschutzu i ochotnicze formacje opłacane przez przemysłowców. Do tego doszła powojenna bieda. W sierpniu wybuchł wielki strajk górników i hutników, którzy domagali się między innymi usunięcia z kopalń członków niemieckich bojówek. 15 sierpnia przed bramą kopalni „Mysłowice” w Mysłowicach tłum czekający na zaległe wypłaty wdarł się na teren zakładu, a żołnierze otworzyli ogień. Zginęło siedmiu górników, dwie kobiety i trzynastoletni chłopiec.

Rozkaz, którego nikt nie chciał

Polska konspiracja liczyła wtedy według IPN ponad 23 tysiące członków, ale miała trzy ośrodki decyzyjne: dowództwo główne Alfonsa Zgrzebnioka w Strumieniu na Śląsku Cieszyńskim, komitet wykonawczy w Bytomiu z Józefem Grzegorzkiem na czele i wydział wojskowy przy przedstawicielstwie Naczelnej Rady Ludowej w Sosnowcu. Korfanty i rząd w Warszawie, zajęty wojną na wschodzie, uważali powstanie za szaleństwo: bali się reakcji aliantów i niemieckiej przewagi. Według dzieje.pl jeszcze w czerwcu Korfanty, wysłany przez rząd nocnym lotem z Wielkopolski do Sosnowca, powstrzymał wybuch, który już wtedy zapowiadano.

W połowie sierpnia Niemcy aresztowali kilku przywódców konspiracji, w tym Grzegorzka, a także kurierów z rozkazami. Organizacja była zdekonspirowana. W tej sytuacji Maksymilian Iksal, który kierował obozem uchodźców ze Śląska w Piotrowicach, wydał rozkaz rozpoczęcia walki w nocy z 16 na 17 sierpnia. Nie był do tego upoważniony. Komendant powiatu rybnickiego go nie wykonał, ale w powiecie pszczyńskim rozkaz, który dotarł około południa 16 sierpnia, wzięto za polecenie dowództwa. Nie wiadomo do dziś, czy nie wysłał go ktoś ze sztabu w Strumieniu, który dopiero po południu postanowił walki nie zaczynać.

Pierwsza noc

Około 23.00 kompania Wiktora Szczygła rozbroiła Grenzschutz w Urbanowicach i ruszyła na Paprocany, gdzie po kilku godzinach walki powstańcy wzięli około stu jeńców i cztery działa polowe. Oddziały Stanisława Krzyżowskiego zajęły dworzec i pocztę w Tychach. Nad ranem 17 sierpnia grupa Iksala opanowała Gołkowice i stację w Godowie. Nie udało się natomiast zdobyć Pszczyny ani Mikołowa. Kiedy wieść o walkach dotarła do Bytomia, komitet wykonawczy wyznaczył początek powstania w pozostałych powiatach na noc z 17 na 18 sierpnia, a dowództwo objął Zgrzebniok, choć sam był wybuchowi przeciwny.

Powstańcy mieli mało broni i amunicji, a według szacunków przytaczanych przez IPN na całym Górnym Śląsku stało wtedy 70–80 tysięcy niemieckich żołnierzy. Walki w powiatach pszczyńskim, rybnickim, katowickim, bytomskim i tarnogórskim przyniosły lokalne sukcesy, ale 24 sierpnia Zgrzebniok wydał rozkaz ich przerwania, a ostatnie starcia wygasły 26 sierpnia. Według szacunków IPN poległo około 500 powstańców, a z represjami i ofiarami wśród cywilów w 1919 roku zginęło na Śląsku około 2500 osób. Ponad 9 tysięcy uczestników powstania uciekło do Polski. Wrócili jesienią, na mocy polsko-niemieckiej umowy amnestyjnej z 1 października.