Polska podpisuje traktat wersalski

28 czerwca 1919 roku w Sali Lustrzanej pałacu wersalskiego zwycięskie mocarstwa i Niemcy podpisały traktat pokojowy. W imieniu Polski złożyli pod nim podpisy premier i minister spraw zagranicznych Ignacy Jan Paderewski oraz przewodniczący delegacji na konferencję pokojową Roman Dmowski. Niemcy uznały w artykule 87 „całkowitą niepodległość Polski” i zrzekły się na jej rzecz większości ziem zaboru pruskiego. Tego samego dnia Polska podpisała z mocarstwami osobny traktat o ochronie mniejszości, nazwany małym traktatem wersalskim.

Od Cambona do Lloyda George’a

Konferencja pokojowa otworzyła się w Paryżu 18 stycznia 1919 roku. Polskie żądania 29 stycznia przedstawił Radzie Najwyższej Dmowski w kilkugodzinnym wystąpieniu, a potem w notach o granicach zachodnich i wschodnich. Za punkt wyjścia przyjmował granice sprzed pierwszego rozbioru, z 1772 roku, choć przyznawał, że na wschodzie trzeba się liczyć ze zmianami, które zaszły od tego czasu. Polskie postulaty rozpatrywała komisja pod przewodnictwem francuskiego dyplomaty Jules’a Cambona. Jej raport z 19 marca przyznawał Polsce cały Górny Śląsk, Wielkopolskę, Pomorze Gdańskie z Gdańskiem i cztery powiaty na prawym brzegu Wisły, a o Mazurach miał rozstrzygnąć plebiscyt.

Sprzeciwił się temu brytyjski premier David Lloyd George. Uważał, że raport pomija oczekiwania i racje strony niemieckiej. Wielka Brytania nie chciała też nadmiernie osłabiać Niemiec, potrzebnych jej jako partner handlowy i przeciwwaga dla Francji. Przy nie zawsze stanowczym sprzeciwie Clemenceau i często przy poparciu Wilsona Lloyd George przeforsował zmiany na niekorzyść Polski: Gdańsk miał zostać Wolnym Miastem, a o Warmii, Mazurach i Powiślu miały zdecydować plebiscyty. Projekt traktatu przedstawiony Niemcom przyznawał Polsce bez głosowania także Górny Śląsk. Plebiscyt dopisano dopiero po niemieckich protestach.

Co dostała Polska

Polska otrzymała prawie całą Prowincję Poznańską, bez zachodnich skrawków ze Wschową, Babimostem, Międzyrzeczem i Skwierzyną, i większą część Prus Zachodnich, czyli Pomorze Gdańskie z wąskim dostępem do morza. Według dzieje.pl było to razem 45 463 km² z nieco ponad trzema milionami mieszkańców. Zdobycze powstańców wielkopolskich, wzdłuż których frontu od rozejmu w Trewirze biegła linia demarkacyjna, przypadły Polsce razem z Lesznem, Rawiczem i Bydgoszczą, których powstańcy nie zdobyli. Gdańsk z okolicą miał się stać Wolnym Miastem pod opieką Ligi Narodów, w polskim obszarze celnym. Plebiscyty miały się odbyć na Górnym Śląsku (artykuł 88), w rejencji olsztyńskiej na Warmii i Mazurach (artykuł 94) oraz w czterech powiatach Powiśla na prawym brzegu Wisły (artykuł 96). Ziemia działdowska z linią kolejową Warszawa–Gdańsk przypadła Polsce bez głosowania. Granic wschodnich traktat nie wyznaczał. Ustalić je miały później mocarstwa.

Polska przyjęła też zobowiązania. Musiała zapewnić swobodny tranzyt między Prusami Wschodnimi a resztą Niemiec, przez piętnaście lat pozwalać na wywóz do Niemiec węgla z górnośląskich kopalń, które by jej przypadły, i przejąć część długu Niemiec i Prus. Wyłączono z niego długi zaciągnięte na kolonizację niemiecką w Polsce, a majątki dawnego Królestwa Polskiego Polska dostawała bez opłat. Za resztę przejętego majątku państwowego musiała jednak zapłacić. Według dzieje.pl łącznie około 2,5 miliarda marek.

Mały traktat

Artykuł 93 zobowiązywał Polskę do przyjęcia osobnego traktatu o ochronie mniejszości. Mały traktat wersalski nakazywał równouprawnienie obywateli bez względu na narodowość, język i wyznanie, swobodę używania własnego języka oraz prowadzenia szkół i instytucji, a mniejszości mogły się skarżyć do Rady Ligi Narodów. Zobowiązań tych nie przyjęły wielkie mocarstwa ani Niemcy, dlatego w Polsce odebrano je jako ograniczenie suwerenności i narzucony warunek.

Dmowski wspominał później, że nigdy nie czuł tak „historycznej powagi chwili”: Niemcy zwracali Polsce „nie wszystko wprawdzie, co jej zagarnęli w przeszłości, ale prawie wszystko to, czego nie zdołali zniemczyć”. Polacy byli zarazem rozczarowani utratą Gdańska i plebiscytami, a niemiecka propaganda zaczęła mówić o „korytarzu” oddzielającym Prusy Wschodnie od Rzeszy. Sejm Ustawodawczy ratyfikował oba traktaty po burzliwej debacie 31 lipca 1919 roku. Weszły w życie 10 stycznia 1920 roku i dopiero wtedy Polska mogła przejąć przyznane jej ziemie.