Sejm Ustawodawczy uchwala małą konstytucję

20 lutego 1919 roku na trzecim posiedzeniu Sejmu Ustawodawczego Józef Piłsudski oświadczył, że wobec zebrania się Sejmu składa swój urząd Naczelnika Państwa w ręce marszałka, i opuścił salę. Tego samego dnia posłowie jednomyślnie przyjęli uchwałę, którą nazwano później małą konstytucją. Sejm podziękował Piłsudskiemu za „pełne trudów sprawowanie urzędu w służbie dla Ojczyzny” i powierzył mu go ponownie, ale na nowych zasadach. Najwyższą władzą w państwie stał się Sejm.

Pierwszy Sejm

Od listopada 1918 roku Piłsudski rządził jako Tymczasowy Naczelnik Państwa na podstawie własnego dekretu z 22 listopada, który zapowiadał, że sprawować będzie władzę do zwołania Sejmu Ustawodawczego. Wybory, rozpisane dekretem z 28 listopada, odbyły się 26 stycznia 1919 roku. Głosowano tylko w dawnym Królestwie Polskim i Galicji Zachodniej, a ziemie, na których wyborów nie dało się przeprowadzić, reprezentowali na razie polscy posłowie do parlamentów w Wiedniu i Berlinie. Według serwisu dzieje.pl zagłosowało ponad pięć milionów wyborców, a frekwencja nigdzie nie spadła poniżej 60 procent. Najwięcej mandatów zdobyła narodowa demokracja (116), przed PSL „Wyzwolenie” (57), PSL „Piast” (46) i PPS (32). Żadne ugrupowanie nie miało większości.

Sejm zebrał się 10 lutego w gmachu dawnego Instytutu Maryjskiego przy ulicy Wiejskiej w Warszawie. Obrady otworzył Piłsudski. „Półtora wieku walk, krwawych nieraz i ofiarnych, znalazło swój tryumf w dniu dzisiejszym” – mówił. 14 lutego Sejm uchwalił tymczasowy regulamin i głosami prawicy wybrał na marszałka Wojciecha Trąmpczyńskiego z narodowej demokracji.

Spór o kształt władzy

O tym, kto ma rządzić do czasu uchwalenia konstytucji, zdecydował Konwent Seniorów, czyli przedstawiciele największych klubów. Lewica i PSL „Piast” chciały zostawić władzę Piłsudskiemu, endecja wolała przekazać władzę wykonawczą marszałkowi Sejmu. 19 lutego Konwent wziął za podstawę projekt posła „Piasta” Franciszka Bardla, prawdopodobnie uzgodniony wcześniej z Piłsudskim, i dopisał do niego zdanie, że władzą suwerenną jest Sejm. Według prawnika Łukasza Baszaka Piłsudski zakwestionował te dopiski, ale Konwent ich nie usunął. W ramach kompromisu zapisano tylko w protokole, że obowiązek kontrasygnaty nie obejmuje wojskowych rozkazów strategicznych i taktycznych. Piłsudski zachował w ten sposób kierowanie wojskiem.

20 lutego Piłsudski przyszedł do Sejmu i w przemówieniu przypomniał, że zwołanie Sejmu było głównym celem jego rządów, a obu powołanym przez siebie rządom, Jędrzeja Moraczewskiego i Ignacego Jana Paderewskiego, polecił uważać się za tymczasowe. Po jego wyjściu w imieniu wszystkich klubów zgłoszono projekt uchwały, który przyjęto jednomyślnie, według części opracowań przez aklamację.

Pięć zasad

Uchwała obowiązywała „aż do ustawowego uchwalenia tej treści Konstytucji, która określi zasadniczo przepisy o organizacji naczelnych władz”. Zawierała pięć punktów. Władzą suwerenną i ustawodawczą był Sejm Ustawodawczy, a ustawy ogłaszał marszałek z kontrasygnatą premiera i właściwego ministra. Naczelnik Państwa był przedstawicielem państwa i „najwyższym wykonawcą uchwał Sejmu w sprawach cywilnych i wojskowych”. Rząd powoływał w porozumieniu z Sejmem. Naczelnik i rząd odpowiadali przed Sejmem, a każdy akt Naczelnika wymagał podpisu właściwego ministra, czyli kontrasygnaty. Naczelnik nie miał inicjatywy ustawodawczej ani prawa rozwiązania Sejmu. Pod uchwałą podpisali się marszałek Trąmpczyński i premier Paderewski.

Po głosowaniu Trąmpczyński zwrócił się do Piłsudskiego: „Sejm Ustawodawczy jednomyślnie postanowił dzisiaj władzę Naczelnika Państwa oddać znowu w Twoje ręce”. Piłsudski przyjął urząd, choć przyznał, że postanowienie Sejmu „stanęło w sprzeczności” z jego najserdeczniejszymi planami. Polska zyskała w ten sposób ustrój parlamentarny z silnym Sejmem i Naczelnikiem, który miał niewiele władzy cywilnej, a pozostał wodzem armii.

Mała konstytucja miała obowiązywać kilka tygodni, do uchwalenia tymczasowej konstytucji, której jednak nigdy nie przyjęto. Przetrwała do konstytucji marcowej z 17 marca 1921 roku, a Piłsudski sprawował urząd Naczelnika na jej zasadach do grudnia 1922 roku, gdy objął go pierwszy prezydent.