Jędrzej Moraczewski

Jędrzej Moraczewski był inżynierem kolejowym, galicyjskim socjalistą i posłem do parlamentu austriackiego, który w czasie wojny poszedł z Piłsudskim do Legionów. Do historii przeszedł jako pierwszy premier rządu odrodzonej Polski. W nocy z 17 na 18 listopada 1918 roku Józef Piłsudski powierzył mu kierowanie gabinetem, który w niespełna dwa miesiące wprowadził ośmiogodzinny dzień pracy, ubezpieczenia społeczne i ordynację wyborczą dającą prawo głosu kobietom. Był to zarazem rząd słaby. Prawica uważała go za rewolucyjny, skrajna lewica za burżuazyjny, a mocarstwa Ententy nie chciały go uznać. W styczniu 1919 roku przetrwał nieudany zamach stanu, a kilkanaście dni później ustąpił miejsca gabinetowi Ignacego Jana Paderewskiego.

Przed wojną

Urodził się 13 stycznia 1870 roku w Trzemesznie w zaborze pruskim, w rodzinie architekta i budowniczego Macieja Moraczewskiego. Matka zmarła wkrótce po jego narodzinach. Rodzina często się przeprowadzała, aż osiadła we Lwowie, gdzie Jędrzej zdał maturę i studiował na Politechnice Lwowskiej. Na studiach działał w samopomocowej Bratniej Pomocy i w nielegalnym kółku samokształceniowym. Z początku niechętny socjalizmowi, z czasem doszedł do przekonania, że o niepodległość trzeba walczyć razem z najliczniejszymi warstwami narodu, chłopami i robotnikami. W 1893 lub 1894 roku, jak różnie podają biogramy, wstąpił do galicyjskiej partii socjaldemokratycznej, późniejszej Polskiej Partii Socjalno-Demokratycznej Galicji i Śląska Cieszyńskiego. W 1896 roku ożenił się z Zofią Gostkowską, córką rektora politechniki, także działaczką socjalistyczną.

Przez kilkanaście lat pracował jako inżynier. Budował linie kolejowe w Galicji, między innymi z Sambora do Sianek i ze Lwowa do Podhajec, a także w Dalmacji. Pieniędzmi wspierał partię, a jego paszportem posłużył się Józef Piłsudski w 1904 roku w podróży do Japonii. W 1907 roku, namówiony przez kierownictwo partii, porzucił karierę zawodową i zdobył mandat do Rady Państwa w Wiedniu z okręgu Stryj–Kałusz. Zajmował się ustawodawstwem socjalnym, warunkami pracy kolejarzy i górników solnych, zakładał związki zawodowe i spółdzielnie. W 1911 roku został wybrany ponownie, a mandat austriackiego posła sprawował aż do końca października 1918 roku. Pisał broszury agitacyjne pod pseudonimem Edward Pomorski.

W Legionach

W sierpniu 1914 roku Moraczewski znalazł się w tej części galicyjskich socjalistów, która razem z Ignacym Daszyńskim postawiła na Austro-Węgry przeciw Rosji. Organizował zbiórki na rzecz strzelców i wstąpił do Legionów Polskich. Służył w I Brygadzie, w której walczył między innymi na Wołyniu nad Styrem i Stochodem, a 29 października 1914 roku otrzymał stopień porucznika. Piłsudski wyznaczył go jednak także do pracy politycznej. Moraczewski zasiadał w Naczelnym Komitecie Narodowym, który w Krakowie kierował sprawą Legionów, i pisał dla żołnierzy broszury, w tym „Zarys sprawy polskiej w obecnej wojnie”, regulamin musztry piechoty i przekłady niemieckich podręczników saperskich. Wiosną 1917 roku służył w Komendzie Legionów.

W odróżnieniu od wielu piłsudczyków wywodzących się z socjalizmu nie porzucił programu społecznego. Twierdził, że niepodległość wywalczy nie tylko armia, ale także poparcie szerokich mas, i jeździł na spotkania z robotnikami i chłopami, przekonując ich do Legionów. W maju 1917 roku Niemcy aresztowali go w Warszawie za udział w tajnym zebraniu legionistów. Zwolniono go, bo jako poseł musiał uczestniczyć w zwołanej właśnie sesji parlamentu wiedeńskiego.

Po kryzysie przysięgowym i aresztowaniu Piłsudskiego w lipcu 1917 roku Moraczewski należał do ludzi, którzy przejęli kierownictwo jego obozu. Razem z Bogusławem Miedzińskim i Tadeuszem Kasprzyckim współtworzył Konwent Organizacji A, tajne kierownictwo piłsudczyków, i pełnił funkcję politycznego kierownika Polskiej Organizacji Wojskowej. Z jego inicjatywy Koło Polskie w Wiedniu uchwaliło 6 sierpnia 1917 roku wniosek o zwolnienie legionistów internowanych w Szczypiornie.

Rząd lubelski i premierostwo

Jesienią 1918 roku monarchia Habsburgów się rozpadała. Pod koniec października Moraczewski związał się z Polską Komisją Likwidacyjną, która przejmowała władzę w Galicji po wyzwoleniu Krakowa. Na początku listopada wszedł do rządu lubelskiego Daszyńskiego jako minister komunikacji. Z polecenia pułkownika Edwarda Rydza-Śmigłego pojechał do Galicji, by pozyskać dla rządu tamtejsze polskie dowództwo, ale generał Bolesław Roja zgodził się podporządkować tylko Piłsudskiemu, gdy ten wróci z internowania. Radość tych dni Moraczewski opisał później słowami, które przeszły do kanonu wspomnień o 11 listopada: „Po 120 latach prysły kordony. Nie ma »ich«. Wolność! Niepodległość! Zjednoczenie! Własne państwo!”.

Piłsudski, który wrócił do Warszawy 10 listopada, powierzył najpierw misję tworzenia rządu Daszyńskiemu. Gdy narodowi demokraci odmówili udziału w gabinecie socjalisty, Daszyński zrezygnował i wskazał na swoje miejsce Moraczewskiego, socjalistę, ale polityka umiarkowanego i bliskiego Piłsudskiemu. W nocy z 17 na 18 listopada Piłsudski mianował go premierem, a ministrowie przejęli resorty 18 listopada. Rząd Moraczewskiego był w dużej mierze kontynuacją lubelskiego: sprawy wewnętrzne objął ludowiec Stanisław Thugutt, zagraniczne socjalista Leon Wasilewski. Daszyński twierdził potem we wspomnieniach, że to on skompletował ten gabinet. Według przekazów Piłsudski postawił nowemu premierowi dwa warunki: nie zmieniać zarządzeniami stosunków społecznych i w ciągu tygodnia przygotować ordynację wyborczą.

Gabinet działał szybko. W kilka dni wprowadził ośmiogodzinny dzień pracy, a w kolejnych tygodniach dekrety o ubezpieczeniu na wypadek choroby, inspekcji pracy, urzędach pośrednictwa pracy, ochronie lokatorów i walce z paskarstwem. 28 listopada ogłosił ordynację wyborczą do Sejmu Ustawodawczego, z powszechnym prawem głosu kobiet i mężczyzn. Rząd negocjował też z niemieckim posłem Harrym Kesslerem odwrót wojsk z Ober-Ostu przez Prusy Wschodnie, z ominięciem ziem polskich, a 15 grudnia zerwał stosunki z Niemcami. Moraczewski wspominał, że umowa z Kesslerem była dla Polski bardzo korzystna.

Słabości rządu były jednak poważne. Ziemianie i zwolennicy endecji widzieli w nim zapowiedź rewolucji i miejscami odmawiali płacenia podatków. Komuniści, którzy w grudniu założyli partię przeciwną niepodległemu państwu, nazywali go burżuazyjnym. Paryski Komitet Narodowy Polski Romana Dmowskiego go nie uznał, a Ententa nieufnie patrzyła na gabinet ludzi, którzy w czasie wojny walczyli u boku państw centralnych. W nocy z 4 na 5 stycznia 1919 roku spiskowcy z kręgów narodowych i ziemiańskich, kierowani przez pułkownika Mariana Januszajtisa i księcia Eustachego Sapiehę, podjęli próbę zamachu stanu. Aresztowali Moraczewskiego oraz ministrów Thugutta i Wasilewskiego, ale oddziały wierne rządowi szybko rozbroiły spiskowców i uwolniły zatrzymanych. Piłsudski uznał jednak, że kraj potrzebuje rządu, który pogodzi go z prawicą i zdobędzie uznanie aliantów przed konferencją pokojową. 16 stycznia 1919 roku gabinet Moraczewskiego ustąpił rządowi Paderewskiego. Dzieje swego rządu Moraczewski opisał w książce „Przewrót w Polsce”.

Po wojnie

W 1919 roku wszedł do Sejmu Ustawodawczego z listy Polskiej Partii Socjalistycznej i został wicemarszałkiem izby. W 1920 roku kierował Wydziałem Wojskowym PPS, a potem jako ochotnik walczył pod Włocławkiem. Jego szesnastoletni syn Kazimierz zginął jako ochotnik w walkach z bolszewikami. W PPS należał do najwierniejszych zwolenników Piłsudskiego. Był ministrem robót publicznych w rządzie Aleksandra Skrzyńskiego, a w maju 1926 roku pomógł zorganizować strajk kolejarzy, który przeszkodził wojskom rządowym w dotarciu do Warszawy w czasie zamachu majowego. Wbrew partii wszedł do rządów sanacyjnych, za co w 1927 roku usunięto go z PPS. Do 1929 roku był ministrem robót publicznych, potem kierował prorządowym Związkiem Związków Zawodowych. Pod koniec życia jego poglądy przesunęły się w lewo, ku syndykalizmowi. W czasie okupacji niemieckiej stracił w Auschwitz syna Adama i córkę Wandę. Zginął 5 sierpnia 1944 roku w Sulejówku, trafiony odłamkiem pocisku artyleryjskiego w czasie walk na przedpolach Warszawy.

Ocena

Moraczewskiego wspomina się przede wszystkim jako pierwszego premiera niepodległej Polski, choć ta tytulatura bywa przedmiotem sporu, bo wcześniej istniały rządy powołane przez Radę Regencyjną i rząd lubelski. Historycy podkreślają, że jego gabinet w ciągu kilku tygodni stworzył podstawy polskiego ustawodawstwa socjalnego i przygotował wybory, w których po raz pierwszy głosowały kobiety, a zarazem, choć oskarżany o radykalizm, utrzymał kraj z dala od rewolucji, która ogarnęła Rosję i Niemcy. Krytycy zwracają uwagę, że rząd był słaby, zależny od Piłsudskiego i nie miał poparcia znacznej części społeczeństwa ani zagranicy. Sam Moraczewski uchodził za człowieka uczciwego i oddanego sprawie, bardziej wykonawcę woli Naczelnika niż samodzielnego polityka. W 2018 roku, w stulecie niepodległości, odznaczono go pośmiertnie Orderem Orła Białego.