Powstanie Komitetu Narodowego Polskiego

15 sierpnia 1917 roku w szwajcarskiej Lozannie grupa polskich polityków powołała Komitet Narodowy Polski (KNP). Jego prezesem wybrano Romana Dmowskiego, przywódcę Narodowej Demokracji, który od 1915 roku zabiegał na Zachodzie o poparcie dla sprawy polskiej. Komitet miał być polską reprezentacją polityczną w państwach Ententy, a w przyszłości, jak liczył Dmowski, zalążkiem rządu odbudowanej Polski. Wkrótce przeniósł się do Paryża i w ciągu kilku miesięcy uzyskał uznanie mocarstw zachodnich.

Droga do Lozanny

Dmowski nosił się z myślą o takim komitecie od dawna. Według polskich historyków pierwsze kroki podjął na przełomie stycznia i lutego 1917 roku podczas narady w Lozannie. Napisał wtedy do współpracowników w kraju, że zamierza powołać komitet, i poprosił, by każdy z trzech zaborów wyznaczył co najmniej jednego kandydata. Dopóki jednak rządziła carska Rosja, mocarstwa zachodnie traktowały sprawę polską jako wewnętrzną sprawę swojego sojusznika i nie mogły uznać żadnej polskiej reprezentacji bez zgody Piotrogrodu.

Przełom przyniosła rewolucja lutowa. 30 marca rosyjski Rząd Tymczasowy uznał prawo Polaków do niepodległego państwa, a mocarstwa zachodnie wkrótce przyjęły to stanowisko. 4 czerwca Francja zgodziła się na utworzenie autonomicznej armii polskiej. Polacy po stronie Ententy mieli już więc wojsko w organizacji, ale nie mieli organu, który mógłby występować w ich imieniu i sprawować nad tym wojskiem polityczne zwierzchnictwo. W lipcu Dmowski rozesłał zachodnim politykom memoriał „Problems of Central and Eastern Europe”, w którym przedstawił program terytorialny przyszłej Polski.

Ważne było też to, co działo się w kraju. Obóz współpracy z państwami centralnymi przeżywał kryzys: w lipcu legioniści I i III Brygady odmówili przysięgi na braterstwo broni z Niemcami, a w nocy z 21 na 22 lipca Niemcy aresztowali Józefa Piłsudskiego. Dla zwolenników orientacji na Ententę był to dowód, że droga do niepodległości prowadzi przez zwycięstwo zachodnich aliantów.

Zjazd w Lozannie

Komitet powstał na zjeździe polskich polityków w Lozannie. Według większości opracowań w pierwszym składzie znaleźli się obok Dmowskiego hrabia Maurycy Zamoyski, który został wiceprezesem, publicysta Erazm Piltz, wielkopolski działacz narodowy Marian Seyda, Galicjanin Jan Emanuel Rozwadowski, a także ziemianie z ziem wschodnich Konstanty Skirmunt i Władysław Sobański. Przedstawicielem Komitetu w Stanach Zjednoczonych został Ignacy Jan Paderewski, który od początku 1917 roku przekonywał do sprawy polskiej prezydenta Wilsona. Źródła różnią się co do tego, czy był członkiem KNP od pierwszego dnia, czy dokooptowano go kilka tygodni później. Później do Komitetu weszli między innymi Józef Wielowieyski i Stanisław Kozicki, a z ramienia amerykańskiej Polonii lekarz z Buffalo Franciszek Fronczak.

Skład był starannie dobrany geograficznie, ale nie politycznie. Przeważali politycy Narodowej Demokracji i konserwatywnego Stronnictwa Polityki Realnej, w dużej części członkowie wcześniejszego Komitetu Narodowego Polskiego, który od 1914 roku działał w Warszawie i Piotrogrodzie. Wielu z nich znało się z pracy w Centralnej Agencji Polskiej, biurze prasowym założonym w Lozannie w 1915 roku między innymi przez Piltza, Seydę i Rozwadowskiego. Agencja stała się teraz organem Komitetu. Autorytet KNP uznały bliskie mu ugrupowania na ziemiach polskich, a w Rosji Rada Polska Zjednoczenia Międzypartyjnego. Nie było w nim natomiast przedstawicieli lewicy ani obozu Piłsudskiego.

Zadania

Komitet wyznaczył sobie trzy zadania: kierowanie polityką polską wobec państw Ententy i reprezentowanie jej, polityczne zwierzchnictwo nad tworzoną we Francji armią polską wraz z opieką nad nią oraz opiekę konsularną nad Polakami przebywającymi w krajach sprzymierzonych. Ta ostatnia sprawa była pilna. Polacy z zaboru pruskiego i austriackiego byli we Francji, Wielkiej Brytanii i Włoszech formalnie obywatelami wrogich państw, co narażało ich na internowanie i inne ograniczenia.

Ambicje sięgały jednak dalej. Historyk Janusz Pajewski pisał, że za główne zadanie Dmowski uznał związanie sprawy polskiej ze sprawą państw zachodnich, „ale niewątpliwie dążył też do przekształcenia w odpowiedniej chwili Komitetu w rząd, który ujmie władzę w Polsce”. Siedzibą KNP został Paryż, centrum politycznej i wojskowej współpracy Ententy. Według polskich opracowań Komitet zajął najpierw pokoje w hotelu Saint-James przy rue Saint-Honoré, a od października urzędował przy avenue Kléber.

Uznanie

Pierwsza uznała KNP Francja: 20 września 1917 roku rząd francuski przyjął go za oficjalną reprezentację narodu polskiego. W tym samym dniu, według polskich badaczy, zwierzchnictwo polityczne Komitetu przyjął Wydział Narodowy działający przy polonijnej organizacji pomocowej w Chicago. Wielka Brytania poszła w ślady Francji w połowie października, a Włochy pod koniec tego miesiąca. Co do Stanów Zjednoczonych źródła podają różne daty, od listopada do grudnia 1917 roku, a część autorów zaznacza, że amerykańskie uznanie było ostrożniejsze niż europejskie. Zwłokę tłumaczono między innymi sprzeciwem rosyjskiego Rządu Tymczasowego, który do swojego upadku w listopadzie niechętnie patrzył na polską reprezentację za granicą.

Uznanie nie oznaczało, że alianci przyjmowali wszystkie żądania Komitetu. Francuzi chcieli, by armia polska podlegała ich władzom, a zwierzchnictwo KNP było symboliczne. Dmowski długo walczył o polityczne kierownictwo nad wojskiem i prawo wyznaczenia jego dowódcy. Cel osiągnął dopiero jesienią 1918 roku, kiedy na czele armii stanął z nominacji Komitetu generał Józef Haller.

Znaczenie

KNP stał się dla państw zachodnich głównym partnerem w sprawach polskich. Jego zabiegi przyczyniły się do deklaracji wersalskiej z 3 czerwca 1918 roku, w której premierzy Francji, Wielkiej Brytanii i Włoch uznali utworzenie zjednoczonej i niepodległej Polski z dostępem do morza za jeden z warunków sprawiedliwego pokoju. Dmowski pisał później, że posiadanie armii u boku aliantów było „jedyną naszą legitymacją do tytułu państwa sprzymierzonego”, a dzięki temu Polska znalazła się przy stole konferencji pokojowej po stronie zwycięzców.

Po odzyskaniu niepodległości Komitet nie uznał rządu powołanego w Warszawie przez Piłsudskiego. Spór złagodziło porozumienie z początku 1919 roku: do KNP dokooptowano przedstawicieli Naczelnika Państwa, a Komitet uznał rząd Ignacego Jana Paderewskiego. Jego członkowie stworzyli trzon polskiej delegacji na konferencję pokojową w Paryżu, a sam Komitet rozwiązał się 15 kwietnia 1919 roku. Pod traktatem wersalskim w imieniu Polski podpisali się Paderewski i Dmowski.