Polskie formacje wojskowe 1914–1918

W czasie I wojny światowej Polacy walczyli nie tylko w armiach trzech zaborców, ale i we własnych formacjach, po obu stronach frontu. U boku Austro-Węgier biły się Legiony Polskie Józefa Piłsudskiego, a po ich rozpadzie w 1917 roku Polski Korpus Posiłkowy i Polska Siła Zbrojna. Po stronie Rosji powstały Legion Puławski, Brygada i Dywizja Strzelców Polskich, a po rewolucji trzy korpusy polskie, a we Francji najpierw kompania ochotników w Legii Cudzoziemskiej, a potem Armia Polska nazwana od koloru mundurów Błękitną. Mieczysław Wrzosek szacował cały ochotniczy wysiłek zbrojny Polaków w latach 1914–1920 na około 180 do 200 tysięcy żołnierzy, a z ich oficerów wyrosły kadry Wojska Polskiego.

Formacja	Strona	Lata	Dowódcy	Największy stan	Los
Legiony Polskie (I, II i III Brygada)	Austro-Węgry	1914–1916	Józef Piłsudski, Józef Haller, Zygmunt Zieliński i inni	ponad 25 tys. jesienią 1915 (Wrzosek); przez szeregi przeszło od 30 do ponad 40 tys.	przemianowane we wrześniu 1916 na Polski Korpus Posiłkowy
Legion Wschodni	Austro-Węgry	1914	Józef Haller	ok. 6,2 tys. ochotników (pl.wikipedia)	rozwiązany we wrześniu 1914, ok. 800 ludzi przeszło do Legionów
Polski Korpus Posiłkowy	Austro-Węgry	1916–1918	Stanisław Szeptycki, Zygmunt Zieliński	prawie 21 tys. (kwiecień 1917)	rozwiązany po Rarańczy w lutym 1918
Polska Siła Zbrojna	Niemcy	1917–1918	Hans von Beseler, Felix von Barth	352 oficerów i 4813 szeregowych (październik 1918)	zaczątek Wojska Polskiego
Bajończycy	Francja	1914–1915	oficerowie francuscy	kompania, nieco ponad stu ludzi	wykrwawiona w Artois w maju 1915
Legion Puławski	Rosja	1914–1915	Witold Gorczyński, Antoni Reutt, Jan Rządkowski	17 oficerów i 909 szeregowych	jesienią 1915 wszedł do Brygady Strzelców Polskich
Brygada, potem Dywizja Strzelców Polskich	Rosja	1915–1917	Piotr Szymanowski i inni	ok. 30 tys. w czerwcu 1917, z pułkiem zapasowym (Wrzosek)	w sierpniu 1917 weszła do I Korpusu
I Korpus Polski	Rosja	1917–1918	Józef Dowbor-Muśnicki	ok. 29 tys.	rozwiązany na żądanie Niemców w maju 1918
II Korpus Polski	Rosja, Ukraina	1917–1918	Sylwester Stankiewicz, Józef Haller	651 oficerów i 6267 szeregowych (1 maja 1918); 7–8 tys. według innych źródeł	skapitulował po boju pod Kaniowem 11 maja 1918
III Korpus Polski	Ukraina	1917–1918	Eugeniusz de Henning-Michaelis, Juliusz Rómmel	prawie 3 tys.	rozbrojony przez Austriaków w czerwcu 1918
Armia Polska we Francji	Francja	1917–1919	Józef Haller (od października 1918)	17 tys. w listopadzie 1918; w 1919 do kraju przewieziono 68 433 żołnierzy	weszła do Wojska Polskiego w 1919

Legiony Polskie

6 sierpnia 1914 roku z Krakowa wyruszyła Pierwsza Kompania Kadrowa strzelców Piłsudskiego i przekroczyła granicę Królestwa Polskiego. Powstanie, na które liczył Komendant, nie wybuchło, a Austriacy chcieli rozwiązać jego oddziały. Ratunkiem był utworzony 16 sierpnia Naczelny Komitet Narodowy, który objął patronat nad Legionami Polskimi. Rozkaz o ich powołaniu podpisał 27 sierpnia austro-węgierski naczelny wódz. Na ich czele zawsze stał Polak, ale był to generał albo wyższy oficer armii austro-węgierskiej. Werbunkiem i zapleczem Legionów kierował Departament Wojskowy NKN, na którego czele stanął Władysław Sikorski.

Obok strzelców z Krakowa powstał we Lwowie Legion Wschodni, złożony z drużyn sokolich i innych organizacji niezwiązanych z Piłsudskim. Według polskiej Wikipedii zgłosiło się do niego 6,2 tysiąca ochotników. Przed nadciągającymi Rosjanami legion ewakuowano na zachód, a pod wpływem agitacji przeciwników współpracy z Austrią większość ochotników rozeszła się do domów. 21 września w Mszanie Dolnej, w czasie odwrotu armii austro-węgierskiej, postanowiono go rozwiązać. Około 800 legionistów skupionych wokół kapitana Józefa Hallera złożyło przysięgę i weszło do 3 pułku piechoty Legionów.

Ze strzelców Piłsudskiego powstał 1 pułk, który w październiku 1914 roku walczył pod Laskami i Anielinem, a w grudniu stał się I Brygadą. Pod nieobecność Piłsudskiego brygada pod dowództwem Kazimierza Sosnkowskiego stoczyła pod Łowczówkiem najcięższy bój tego roku. 2 i 3 pułk wysłano na Węgry, gdzie pomogły wyprzeć Kozaków z Marmaroszu, a w kwietniu 1915 roku powstały II Brygada, zwana Karpacką albo Żelazną, i III Brygada. W czerwcu II Brygada walczyła pod Rarańczą na Bukowinie. Jesienią 1915 roku wszystkie trzy brygady stanęły na Wołyniu, gdzie zdobyły Kukle, Kamieniuchę i Polską Górę.

Według Wrzoska w szczytowym okresie, jesienią 1915 roku, Legiony miały ponad 25 tysięcy żołnierzy, z tego około 15 tysięcy w oddziałach liniowych. Przez ich szeregi przeszło według Muzeum Historii Polski 30 tysięcy ludzi, a według Wrzoska ponad 40 tysięcy. Największą bitwę stoczyły w lipcu 1916 roku pod Kostiuchnówką, gdzie I i III Brygada przez trzy dni powstrzymywały w czasie ofensywy Brusiłowa rosyjski korpus i straciły około 2 tysięcy ludzi. Kolejnymi komendantami Legionów byli generałowie Rajmund Baczyński, Karol Trzaska-Durski i Stanisław Puchalski, a potem Stanisław Szeptycki i Zygmunt Zieliński.

Od Korpusu Posiłkowego do Rarańczy

Po Kostiuchnówce Piłsudski zażądał dymisji na znak protestu przeciw traktowaniu Legionów jak oddziałów pomocniczych. Austriacy poszli na częściowe ustępstwa, a rozkaz z 30 września 1916 roku przemianował Legiony na Polski Korpus Posiłkowy. Po akcie 5 listopada miał on być zalążkiem armii nowego Królestwa Polskiego. 10 kwietnia 1917 roku Austro-Węgry przekazały liczący prawie 21 tysięcy żołnierzy korpus pod rozkazy generał-gubernatora warszawskiego Hansa von Beselera, naczelnego wodza tworzonej Polskiej Siły Zbrojnej, po niemiecku Polnische Wehrmacht.

Piłsudski przekonywał, że przysięgę od polskiego wojska może przyjąć dopiero premier polskiego rządu. 9 i 11 lipca 1917 roku większość legionistów I i III Brygady odmówiła przysięgi. Oficerów z Królestwa internowano w Beniaminowie, szeregowych w Szczypiornie, a legionistów z Galicji wcielono do armii austro-węgierskiej. W nocy z 21 na 22 lipca Niemcy aresztowali Piłsudskiego, a wraz z nim Sosnkowskiego. Polska Siła Zbrojna skurczyła się do garstki: według różnych obliczeń od nieco ponad tysiąca do niespełna 3 tysięcy żołnierzy. Według Wrzoska w październiku 1918 roku, gdy Rada Regencyjna przejęła nad nią zwierzchnictwo, liczyła 352 oficerów i 4813 szeregowych. Stała się jednym z zaczątków Wojska Polskiego.

Resztę Legionów, przede wszystkim II Brygadę pułkownika Hallera, która w większości przysięgę złożyła, Austriacy wzięli z powrotem pod swoje dowództwo jako nowy Polski Korpus Posiłkowy generała Zielińskiego. Gdy w lutym 1918 roku państwa centralne obiecały Ukrainie Chełmszczyznę, legioniści uznali to za nowy rozbiór. W nocy z 15 na 16 lutego część brygady, według polskich opracowań około stu oficerów i półtora tysiąca żołnierzy, przebiła się pod Rarańczą przez front austriacki. 19 lutego Austriacy rozwiązali korpus, a od około 4 do 5,5 tysiąca zatrzymanych żołnierzy internowali na Węgrzech. Uczestników przejścia, których schwytano, sądzono w Syhocie za zdradę, ale proces zakończyła abolicja.

Bajończycy

We Francji Polacy chcieli od pierwszych dni wojny walczyć z Niemcami pod własnym sztandarem. Na osobny polski legion nie zgodziła się Rosja, więc ochotnikom została Legia Cudzoziemska. 22 sierpnia 1914 roku w Paryżu przyjęto do niej pierwszych Polaków, według różnych autorów od stu osiemdziesięciu kilku do około trzystu ludzi. Wysłano ich na szkolenie do Bajonny, od której nazwano ich bajończykami. Utworzyli kompanię prawie w całości polską, ale z francuskimi oficerami, ze sztandarem z białym orłem. Kolejnych ochotników na żądanie ambasady rosyjskiej rozpraszano już po różnych kompaniach Legii.

W drugiej połowie października kompania, licząca nieco ponad stu ludzi, pojechała na front w Szampanii. 9 maja 1915 roku poszła do ataku w drugiej bitwie w Artois. Zdobyła niemieckie okopy pod La Targette i Neuville-Saint-Vaast, ale straciła około trzech czwartych stanu. Historyk Marek Gałęzowski zauważa, że aż do powstania armii polskiej we Francji w 1917 roku był to jedyny zwarty polski oddział, który walczył na froncie zachodnim pod sztandarem z białym orłem.

Legion Puławski i strzelcy polscy w Rosji

Po stronie Rosji pierwsze polskie oddziały powstały pod patronatem Romana Dmowskiego i Narodowej Demokracji, jako odpowiedź na Legiony Piłsudskiego. Drogę otworzyła odezwa wielkiego księcia Mikołaja, ale rosyjskie dowództwo nie ufało Polakom. Witold Gorczyński uzyskał zgodę na formowanie legionu, który od 4 grudnia 1914 roku zbierał się w Puławach, a nadwyżkę ochotników skierowano do Lublina, gdzie powstał Legion Lubelski. Legion Puławski liczył 17 oficerów i 909 szeregowych. W lutym 1915 roku Rosjanie zakazali nazwy „Legion Polski” i przemianowali go na 739 Nowoaleksandryjską Drużynę Pospolitego Ruszenia.

Chrzest bojowy legion przeszedł w nocy z 19 na 20 maja 1915 roku pod Pakosławiem koło Iłży, gdzie na 493 żołnierzy stracił 42 zabitych, 60 rannych i 11 zaginionych. Latem osłaniał odwrót armii rosyjskiej z Królestwa i starł się przy tym z Polakami walczącymi po drugiej stronie. Z około tysiąca ludzi zostało 7 oficerów i 105 podoficerów i szeregowych. Na mocy rozkazu szefa sztabu naczelnego wodza, generała Michaiła Aleksiejewa, z 22 września 1915 roku jego resztki weszły w Bobrujsku do nowej Brygady Strzelców Polskich generała Piotra Szymanowskiego.

Brygada wiosną 1916 roku stanęła na froncie pod Baranowiczami, na odcinku, który okazał się spokojny. W styczniu 1917 roku przeniesiono ją w rejon Kijowa i rozwinięto w Dywizję Strzelców Polskich. Według Wrzoska w czerwcu 1917 roku dywizja miała około 30 tysięcy żołnierzy, z tego 17 tysięcy w pułku zapasowym w Biełgorodzie. W lipcu weszła w skład 7 Armii w czasie ofensywy Kiereńskiego i dostała się pod ciężki ostrzał pod Brzeżanami, a pułk ułanów, rozwinięty z jej szwadronu jazdy, szarżował pod Krechowcami. W sierpniu dywizję i ułanów odesłano do formowanego I Korpusu Polskiego.

Trzy korpusy polskie w Rosji

Po rewolucji lutowej wojskowi Polacy w Rosji zebrali się w czerwcu 1917 roku na zjeździe w Piotrogrodzie, który powołał Naczelny Polski Komitet Wojskowy, Naczpol. Na jego wniosek generał Józef Dowbor-Muśnicki objął w sierpniu dowództwo I Korpusu Polskiego: według Rafała Sierchuły 6 sierpnia, a według Wrzoska rozkaz o nominacji wydano 8 sierpnia. Plan przewidywał trzy dywizje strzelców i około 70 tysięcy ludzi, ale w grudniu korpus liczył około 29 tysięcy żołnierzy. Dowbor budował go jako wojsko w starym stylu, bez komitetów żołnierskich, z władzą oficerów.

25 stycznia 1918 roku korpus stanął do walki z bolszewikami, którzy chcieli go rozbroić, i w lutym opanował twierdzę bobrujską. Gdy na wschód ruszyli Niemcy, Dowbor zawarł z nimi konwencję w Bobrujsku, która uznała korpus za wojsko neutralne. W maju Niemcy postawili ultimatum i 21 maja korpus został rozwiązany. Według zestawienia z 10 maja liczył wtedy 23 661 ludzi. Do Królestwa wywieziono łącznie około 23,5 tysiąca żołnierzy, w tym 1800 oficerów, a kilkuset przeciwników kapitulacji ruszyło na Ukrainę, nad Kubań i do Murmańska, do mniejszych polskich oddziałów.

II Korpus Polski zaczął formować w grudniu 1917 roku w Besarabii generał Sylwester Stankiewicz, z Polaków służących w rosyjskich armiach frontu rumuńskiego i południowo-zachodniego. W marcu 1918 roku dołączyli do niego legioniści spod Rarańczy, a pod koniec marca dowództwo objął Haller. Korpus ruszył na wschód, by przejść za Dniepr, ale zatrzymał się pod Kaniowem. Według stanu z 1 maja liczył 651 oficerów i 6267 szeregowych, według innych źródeł 7–8 tysięcy ludzi. W nocy z 10 na 11 maja Niemcy zaatakowali jego kwatery. Korpus bronił się cały dzień, a gdy zabrakło amunicji, skapitulował, a Haller przez Moskwę i Murmańsk przedostał się do Francji.

III Korpus Polski, powołany według Wrzoska 12 grudnia 1917 roku, formował na Ukrainie generał Eugeniusz de Henning-Michaelis. Działał w porozumieniu z polskimi ziemianami i bronił ich majątków przed zbuntowanymi chłopami. Do trzeciej dekady stycznia 1918 roku zebrało się w jego punktach prawie 3 tysiące oficerów i żołnierzy. Po ciężkich walkach z ukraińskimi oddziałami chłopskimi w kwietniu jego resztki, jako Oddzielna Lekka Brygada pułkownika Juliusza Rómmla, stanęły pod kontrolą Austriaków, którzy w nocy z 9 na 10 czerwca rozbroili około 2 tysięcy żołnierzy. Według Instytutu Pamięci Narodowej polskie formacje w Rosji liczyły w 1918 roku łącznie ponad 50 tysięcy żołnierzy.

Armia Polska we Francji

4 czerwca 1917 roku prezydent Raymond Poincaré podpisał dekret o utworzeniu autonomicznej armii polskiej, walczącej pod polskim sztandarem, ale podległej francuskiemu naczelnemu dowództwu. Rosyjskie weto upadło razem z caratem. Armię organizowała Francusko-Polska Misja Wojskowa generała Louisa Archinarda, a żołnierzy dostarczyła przede wszystkim Polonia amerykańska: przez obóz szkoleniowy w kanadyjskim Niagara-on-the-Lake przeszło ponad 20 tysięcy ochotników. Na przełomie 1917 i 1918 roku utworzono 1 pułk strzelców polskich, a od 22 lutego 1918 roku polityczne kierownictwo nad armią sprawował Komitet Narodowy Polski Dmowskiego.

22 czerwca 1918 roku pułki armii otrzymały sztandary. 1 pułk walczył już wtedy w Szampanii. 13 lipca do Francji dotarł Haller, a 25 lipca 5 kompania 1 pułku zdobyła wzgórze pod Saint-Hilaire-le-Grand i odparła trzy kontrataki. Umowa z 28 września uznała armię za sprzymierzoną i współwojującą, a 4 października Komitet mianował Hallera naczelnym wodzem. W październiku 1 Dywizja Strzelców Polskich zajęła odcinek frontu w Wogezach.

W listopadzie 1918 roku armia liczyła według Wrzoska dopiero 17 tysięcy żołnierzy. Rozrosła się po zawieszeniu broni, gdy wstępowali do niej byli jeńcy z armii niemieckiej i austro-węgierskiej, w tym z obozów we Włoszech. W 1919 roku przewieziono ją koleją przez Niemcy do Polski: według Wrzoska dokładnie 68 433 żołnierzy, według większości szacunków około 70 tysięcy. Dobrze uzbrojona przez Francuzów, z artylerią, samolotami i czołgami, w maju 1919 roku poszła do ofensywy w Galicji Wschodniej.

Na wschodzie wojna dla Polaków się nie skończyła. Od jesieni 1918 roku generał Lucjan Żeligowski formował nad Kubaniem, a potem w Odessie 4 Dywizję Strzelców Polskich, która 17 czerwca 1919 roku wróciła do kraju. Na Syberii walczyła u boku Czechosłowaków i białych 5 Dywizja Strzelców Polskich pułkownika Kazimierza Rumszy, licząca w kwietniu 1919 roku 10 772 żołnierzy. Osłaniała odwrót Kołczaka i w styczniu 1920 roku skapitulowała na wschód od Krasnojarska. Na mocy umowy z 28 września 1918 roku obie należały do jednej Armii Polskiej pod naczelnym dowództwem Hallera.

Co zostało po formacjach

Jesienią 1918 roku kadry odradzającego się Wojska Polskiego przyszły ze wszystkich tych formacji, z Polskiej Organizacji Wojskowej i z armii zaborczych. Na liście starszeństwa z 1921 roku, obejmującej 24 876 oficerów, byli oficerowie armii rosyjskiej stanowili 30,7 procent, armii austro-węgierskiej 29 procent, Legionów, POW i Polskiej Siły Zbrojnej 21 procent, a Armii Polskiej we Francji 3,7 procent. Wśród zweryfikowanych oficerów dawnej armii rosyjskiej około 1800 pochodziło z I Korpusu Polskiego. Każda grupa miała osobną komisję weryfikacyjną.

Współistnienie nie było łatwe. Marian Romeyko wspominał, że kadra dzieliła się na „szerokotorowców”, „katolików-dowborczyków”, „legunów” i „awstryjców-druciarzy”, a oficerowie skupiali się w oddziałach „swoich”. Generałowie oceniali w 1920 roku, że oficerowie z armii austriackiej byli lepiej przygotowani zawodowo, a legioniści górowali zapałem i inicjatywą. Dzieliła też polityka: Haller i Dowbor-Muśnicki nie należeli do obozu Piłsudskiego, a ich spór z legionistami przetrwał całe dwudziestolecie. W 1920 roku, w czasie Bitwy Warszawskiej, dawni rywale walczyli jednak razem: Front Północny dowodzony przez Hallera obejmował armie Sikorskiego i Bolesława Roi.

Historycy różnie oceniają te formacje. W tradycji obozu Piłsudskiego Legiony były zalążkiem polskiej armii i dowodem, że Polacy sami wywalczyli niepodległość. Wrzosek uważał, że wysiłki na rzecz polskiego wojska w Rosji przyniosły wyniki mizerne w stosunku do liczby Polaków w armii rosyjskiej, a wysiłki związane z Armią Polską we Francji ocenił bardzo wysoko, bo jej uznanie za armię sprzymierzoną oznaczało uznanie Polski za członka koalicji. Historycy wojskowi podkreślają, że Rarańcza i Kaniów miały znaczenie przede wszystkim polityczne i moralne: pokazały, że Polacy w mundurach austriackich i rosyjskich są gotowi bić się z państwami centralnymi o sprawę polską.