Bitwa Warszawska

Bitwa Warszawska, stoczona w dniach 13–25 sierpnia 1920 roku, rozstrzygnęła wojnę polsko-bolszewicką. Front Zachodni Armii Czerwonej pod dowództwem Michaiła Tuchaczewskiego, który od lipca szedł przez Białoruś i Podlasie na zachód, stanął w sierpniu u wrót Warszawy i nad dolną Wisłą. Polacy zatrzymali go na umocnieniach przedmościa warszawskiego i nad Wkrą, a 16 sierpnia grupa uderzeniowa prowadzona przez Naczelnego Wodza Józefa Piłsudskiego uderzyła znad Wieprza na jego odsłonięte lewe skrzydło. W ciągu tygodnia armie sowieckie, które miały przenieść rewolucję nad Wisłę i dalej na zachód, cofały się w rozsypce nad Niemen, zostawiając dziesiątki tysięcy jeńców.

Nazwa i daty

W polskiej historiografii utrwaliła się nazwa „Bitwa Warszawska”. Równie znane jest określenie „Cud nad Wisłą”. Według rozpowszechnionej wersji ukuł je publicysta Stanisław Stroński, nawiązując do „cudu nad Marną”, jak nazwano zatrzymanie Niemców przed Paryżem we wrześniu 1914 roku. Chętnie posługiwali się nim przeciwnicy Piłsudskiego, którzy odbierali mu zasługę zwycięstwa, a skojarzenie z przypadającym 15 sierpnia świętem Wniebowzięcia nadało mu wydźwięk religijny. Część historyków, jak Lech Wyszczelski, woli mówić o bitwie na przedpolach Warszawy, bo walki toczyły się na froncie długim na kilkaset kilometrów, a samo miasto nie było ostrzeliwane. Bitwy nie należy mylić z bitwą pod Warszawą i Dęblinem z października 1914 roku.

Ta strona przyjmuje daty 13–25 sierpnia, podawane przez większość polskich i rosyjskich opracowań: od pierwszego natarcia sowieckiego na przedmoście do dnia, w którym oddziały polskie doszły do granicy Prus Wschodnich. Wydawnictwo dokumentów operacyjnych z 1996 roku przyjmuje szersze daty, 13–28 sierpnia.

Tło

Ofensywa Tuchaczewskiego, rozpoczęta 4 lipca, przełamała polski front na Białorusi. 14 lipca Armia Czerwona zajęła Wilno, 19 lipca Grodno, a 1 sierpnia Brześć nad Bugiem. Na południu 1 Armia Konna Siemiona Budionnego, wchodząca w skład Frontu Południowo-Zachodniego, którego komisarzem był Józef Stalin, parła na Lwów. 30 lipca w Białymstoku powstał Tymczasowy Komitet Rewolucyjny Polski, w którym zasiadał Feliks Dzierżyński. Miał on objąć władzę w Polsce po zdobyciu Warszawy.

W Warszawie działała od lipca Rada Obrony Państwa, a 24 lipca powstał koalicyjny rząd Wincentego Witosa. Do wojska napływali ochotnicy, których organizował generał Józef Haller. 22 lipca szefem Sztabu Generalnego został generał Tadeusz Rozwadowski. Pod koniec lipca przyjechała do Warszawy misja sprzymierzonych, w której byli generał Maxime Weygand i brytyjski dyplomata Edgar Vincent D’Abernon. Brytyjczyk nie wierzył w powodzenie obrony. 12 sierpnia do Skierniewic dotarł transport węgierskiej amunicji karabinowej, bardzo potrzebnej, bo dostawy z Zachodu blokowały Niemcy, Austria i Czechosłowacja.

Plan

Koncepcję bitwy opracowano w nocy z 5 na 6 sierpnia w Belwederze. Część sił miała zatrzymać Armię Czerwoną przed Warszawą, a nad Wieprzem miała się zebrać armia manewrowa, która uderzy na flankę i tyły przeciwnika. Z dwóch rejonów koncentracji proponowanych przez Rozwadowskiego, okolic Garwolina i Wieprza, Piłsudski wybrał dalszy, nad Wieprzem, pozwalający na głębszy manewr. Weygand doradzał bliższy i ostrożniejszy. Rozkaz o przegrupowaniu, nr 8358/III, podpisany przez Rozwadowskiego, wydano 6 sierpnia, a w nocy z 8 na 9 sierpnia Rozwadowski uzupełnił go rozkazem nr 10 000, który dawał 5 Armii także zadania zaczepne.

Wojska podzielono na trzy fronty. Front Północny generała Hallera obejmował 5 Armię generała Władysława Sikorskiego nad Wkrą, 1 Armię generała Franciszka Latinika na przedmościu warszawskim i 2 Armię generała Bolesława Roi nad Wisłą od Karczewa do Dęblina. Front Środkowy generała Edwarda Rydza-Śmigłego tworzyły 4 i 3 Armia, z których wydzielono grupę uderzeniową: trzy dywizje 4 Armii i dwie dywizje Legionów z brygadą jazdy. Front Południowy osłaniał Małopolskę Wschodnią, wspólnie z wojskami ukraińskimi Petlury.

Siły obu stron w samej bitwie oblicza się podobnie: według zestawień przytaczanych w polskiej i rosyjskiej literaturze około 113–123 tysięcy żołnierzy po polskiej stronie i około 104–114 tysięcy po sowieckiej. Tuchaczewski skierował główne siły, 4 i 15 Armię oraz 3 Korpus Kawalerii, na północ od Warszawy, ku dolnej Wiśle, by obejść stolicę od zachodu. 3 i 16 Armia miały iść na Modlin i na Warszawę, a lewe skrzydło osłaniała tylko słaba Grupa Mozyrska. Naczelne dowództwo Armii Czerwonej nakazało przerzucić 1 Armię Konną i 12 Armię na kierunek warszawski, ale rozkazy te nie zostały wykonane na czas. Konnica Budionnego wciąż walczyła pod Lwowem.

Bój o przedmoście

12 sierpnia Piłsudski wyjechał z Warszawy do kwatery w Puławach. Przed wyjazdem złożył na ręce premiera Witosa dymisję z funkcji Naczelnika Państwa i Naczelnego Wodza. Witos jej nie przyjął.

13 sierpnia dwie sowieckie dywizje uderzyły na przedmoście od północnego wschodu, przełamały obronę wyczerpanej 11 Dywizji Piechoty i zajęły Radzymin. Tego dnia rozpoczęły się też walki pod Ossowem, gdzie 14 sierpnia zginął kapelan ochotników, ksiądz Ignacy Skorupka. 14 sierpnia Armia Czerwona podeszła na około 13 kilometrów od miasta. Obrona jednak się utrzymała. 15 sierpnia kontratak 10 Dywizji generała Lucjana Żeligowskiego i 1 Dywizji Litewsko-Białoruskiej odzyskał Radzymin, który w tych dniach kilkakrotnie przechodził z rąk do rąk. 16 sierpnia przedmoście było już bezpieczne.

Nad Wkrą

Gdy padł Radzymin, Haller przyspieszył natarcie 5 Armii. Sikorski uderzył znad Wkry 14 sierpnia wieczorem, by związać sowieckie siły na północ od Warszawy. 15 sierpnia kaliski 203 Pułk Ułanów zajął Ciechanów, a w nim sztab sowieckiej 4 Armii z jedną z jej dwóch radiostacji. Polski radiowywiad, który dzięki porucznikowi Janowi Kowalewskiemu i jego współpracownikom czytał sowieckie depesze, wiedział, że druga radiostacja jest w drodze. Warszawska radiostacja przez dwie doby zagłuszała więc częstotliwość 4 Armii, nadając między innymi teksty Pisma Świętego. Rozkazy Tuchaczewskiego, by 4 Armia zawróciła na tyły Sikorskiego, nie dotarły. Armia ta szła dalej na Włocławek i Płock i odpadła z bitwy. 16 sierpnia Sikorski zdobył Nasielsk.

Kontruderzenie i pościg

16 sierpnia rano grupa uderzeniowa ruszyła znad Wieprza. Pięć dywizji i brygada jazdy rozbiły Grupę Mozyrską pod Kockiem i Cycowem, w pierwszym dniu posunęły się o kilkadziesiąt kilometrów i zajęły Garwolin i Włodawę. 17 sierpnia polskie oddziały doszły do linii Biała Podlaska–Siedlce–Mińsk Mazowiecki i połączyły się z obrońcami przedmościa. 16 Armia, wychodząc z walki pod Warszawą, znalazła się nagle z Polakami na tyłach. 18 sierpnia Piłsudski w Warszawie wydał rozkazy do pościgu, który miał przyprzeć armie Tuchaczewskiego do granicy Prus Wschodnich.

Pościg nie zamknął całego okrążenia, bo część wojsk polskich, zmęczona, nie zdążyła odciąć dróg na wschód. 3 i 15 Armia wycofały się, ponosząc ciężkie straty. Najgorzej skończyły się losy prawego skrzydła sowieckiego. 5 Armia, idąc na Mławę, odcięła drogę 4 Armii i 3 Korpusowi Kawalerii, które bez łączności z dowództwem wciąż nacierały na Włocławek. Około 24 sierpnia oddziały te przeszły granicę Prus Wschodnich i zostały tam rozbrojone i internowane przez Niemców. 22–24 sierpnia Polacy odzyskali Łomżę i Białystok, a 25 sierpnia doszli do granicy pruskiej. Tuchaczewski zbierał resztki swojego frontu nad Niemnem.

Straty

Dokładnych strat nie znamy. Najczęściej przytaczane szacunki, powtarzane w polskiej i rosyjskiej literaturze, mówią o około 4,5 tysiąca zabitych, 22 tysiącach rannych i 10 tysiącach zaginionych po polskiej stronie. Po stronie sowieckiej ma to być około 25 tysięcy zabitych i ciężko rannych, około 60 tysięcy jeńców i około 45 tysięcy żołnierzy internowanych w Prusach Wschodnich. Według tych samych szacunków Armia Czerwona straciła też ponad 230 dział i około tysiąca karabinów maszynowych.

Znaczenie

Klęska pod Warszawą przekreśliła plan przeniesienia rewolucji na zachód przez Polskę. Włodzimierz Lenin nazwał ją „ogromną porażką”, a D’Abernon zaliczył ją do osiemnastu decydujących bitew w dziejach świata. Wojna jednak się nie skończyła. Tuchaczewski odbudował swoje armie nad Niemnem, a we wschodniej Galicji wciąż walczyła konnica Budionnego.

Spór o zasługi zaczął się od razu. Po stronie sowieckiej winą obarczano dowództwo Frontu Południowo-Zachodniego i Stalina, który zwlekał z oddaniem Tuchaczewskiemu 1 Armii Konnej, a inni dowódcy obciążali samego Tuchaczewskiego. W Polsce przeciwnicy Piłsudskiego przypisywali zwycięstwo Rozwadowskiemu, Weygandowi lub Opatrzności. Wszystkie rozkazy operacyjne z tych dni podpisał Rozwadowski, decyzję o głębokim uderzeniu znad Wieprza podjął i wykonał Piłsudski. Weygand już 21 sierpnia mówił francuskiemu dziennikarzowi, że zwycięstwo, plan i armia były polskie. Dla II Rzeczypospolitej Bitwa Warszawska stała się, obok obrony Lwowa, jednym z mitów założycielskich.