Kontruderzenie znad Wieprza

16 sierpnia 1920 roku rano znad dolnego Wieprza ruszyło polskie natarcie, które przesądziło o losach Bitwy Warszawskiej. Pięć dywizji piechoty i brygada jazdy, zebrane w ciągu kilku dni w rejonie Dęblina i Kocka, uderzyły na północ i północny wschód, na odsłonięte lewe skrzydło sowieckiego Frontu Zachodniego. Prowadził je osobiście Naczelny Wódz Józef Piłsudski. Od trzech dni wojska Michaiła Tuchaczewskiego szturmowały przedmoście warszawskie, gdzie 13 sierpnia padł Radzymin, a teraz Polacy wychodzili na ich tyły.

Grupa uderzeniowa

Uderzenie znad Wieprza było sercem planu przyjętego 6 sierpnia. Z dwóch rejonów koncentracji, które proponował szef Sztabu Generalnego generał Tadeusz Rozwadowski, Piłsudski wybrał dalszy, nad Wieprzem, bo pozwalał uderzyć nie tylko w skrzydło, ale i na tyły przeciwnika. W ciągu tygodnia, w tajemnicy, przerzucono tu wojska wycofane z frontu nad Bugiem. Z 4 Armii generała Leonarda Skierskiego weszły do grupy 14 Dywizja Wielkopolska, 16 Dywizja Pomorska i 21 Dywizja Górska, a z 3 Armii 1 i 3 Dywizja Piechoty Legionów oraz brygada jazdy pułkownika Feliksa Jaworskiego. Według polskich zestawień sama 4 Armia liczyła 27,5 tysiąca żołnierzy piechoty, 950 kawalerzystów i 90 dział. Dowódcy najwyższego szczebla stanęli przy dywizjach: Piłsudski przy 14 Dywizji, Skierski przy 16, a generał Edward Rydz-Śmigły przy 1 Dywizji Legionów.

Naprzeciw stała Grupa Mozyrska, która miała osłaniać lewe skrzydło sowieckiej 16 Armii na długim odcinku między Wisłą a Bugiem. Była najsłabszym ogniwem Frontu Zachodniego. Rosyjskie opracowania podają, że miała około 21 tysięcy żołnierzy przeciw ponad dwukrotnie liczniejszym Polakom. Sowieckie dowództwo nie spodziewało się ciosu z tej strony. Plan uderzenia, znaleziony 13 sierpnia przy poległym polskim oficerze, uznało za mistyfikację.

Przełamanie

Pod Kockiem i Cycowem dywizje grupy uderzeniowej bez większego trudu przełamały słabą obronę i ruszyły szerokim frontem na północ. Postępy pierwszego dnia były duże: według rosyjskich ocen do wieczora 16 sierpnia Polacy posunęli się o 35–40 kilometrów. Na prawym skrzydle 3 Dywizja Legionów zajęła Włodawę nad Bugiem, 1 Dywizja Legionów doszła do linii Wisznice–Wohyń, a 21 Dywizja i dywizje wielkopolska i pomorska osiągnęły rzekę Wilgę, zajęły Garwolin i wysłały patrole pod Wiązownę. Odwodem grupy była 2 Dywizja Legionów, przerzucona zza Wisły.

Tego samego dnia z przedmościa warszawskiego wyszła grupa pułkownika Stanisława Wrzalińskiego, wsparta czołgami, z zadaniem natarcia w kierunku Mińska Mazowieckiego. Pod Radzyminem obrońcy odparli kolejny sowiecki atak na miasto, prowadzony przez dowódcę 27 Dywizji Strzelców Witowta Putnę. Na północy 5 Armia generała Władysława Sikorskiego, która od dwóch dni nacierała znad Wkry, zdobyła Nasielsk.

Na tyłach Tuchaczewskiego

Tuchaczewski kierował frontem z odległego Mińska i długo nie rozumiał, co się dzieje na jego lewym skrzydle. Łączność z armiami zawodziła, a polskie radiostacje od kilku dni zagłuszały sowieckie. 16 Armia, wciąż zaangażowana pod Warszawą, miała Polaków już nie przed sobą, ale z boku i z tyłu.

Następnego dnia polskie oddziały doszły do linii Biała Podlaska–Siedlce–Mińsk Mazowiecki i połączyły się z obrońcami przedmościa. 18 sierpnia Piłsudski wydał w Warszawie rozkazy do pościgu, a armie Tuchaczewskiego zaczęły bezładny odwrót na północny wschód. Uderzenie znad Wieprza uchodzi za jeden z najśmielszych manewrów tej wojny. W Polsce szybko zaczął się też spór o to, komu przypisać jego zasługę.