Bitwa pod Zadwórzem

17 sierpnia 1920 roku pod stacją kolejową Zadwórze, około 33 kilometrów na wschód od Lwowa, batalion polskich ochotników stoczył całodzienny bój z kawalerią 1 Armii Konnej Siemiona Budionnego. Otoczony na otwartym terenie, odparł kilka szarż, a gdy skończyła się amunicja, walczył bagnetami i kolbami. Z około 330 żołnierzy zginęło 318. W okresie międzywojennym bój ten nazywano „polskimi Termopilami”. Toczył się w tych samych dniach, w których pod Warszawą ważyły się losy wojny.

Ochotnicy spod Lwowa

Od czasu, gdy konnica Budionnego przełamała front na Ukrainie, Front Południowo-Zachodni Armii Czerwonej parł na zachód, a latem 1920 roku jego głównym celem stał się Lwów. W Galicji Wschodniej formowano wtedy oddziały ochotnicze. Jednym z nich był oddział rotmistrza Romana Abrahama, do którego zaciągała się głównie lwowska młodzież: gimnazjaliści i studenci, wśród nich uczestnicy obrony Lwowa z listopada 1918 roku. W jego składzie był batalion piechoty kapitana Bolesława Zajączkowskiego, liczący według większości relacji około 330 ludzi. Na początku sierpnia oddział walczył już z konnicą pod Horodyszczem i Chodaczkowem.

Bój na stacji

17 sierpnia batalion maszerował wzdłuż linii kolejowej z Krasnego w stronę Lwowa. Pod wsią Kutkorz dostał się pod ogień karabinów maszynowych od strony Zadwórza, które zajmowały już oddziały 6 Dywizji Kawalerii Josifa Apanasienki. Zajączkowski postanowił nie cofać się po otwartym polu, tylko zdobyć stację i pobliskie wzgórza i bronić się na nich. Batalion ruszył do ataku w trzech liniach tyralier. Porucznik Antoni Dawidowicz poprowadził natarcie na działa ustawione przy stacji, a sowiecka bateria musiała wycofać się za wieś. Około południa stacja i wzgórze były w polskich rękach.

Potem zaczęła się obrona. Według polskich relacji przez około jedenaście godzin ochotnicy odparli sześć szarż kawalerii, pod ostrzałem artylerii i karabinów maszynowych. Wsparły ich trzy polskie samoloty ze Lwowa. Pod wieczór nadeszły nowe siły sowieckie, a obrońcom zaczęło brakować amunicji. Brali ją od zabitych i rannych, potem walczyli na bagnety. O zmierzchu Zajączkowski polecił resztkom batalionu, około trzydziestu żołnierzom, wycofywać się małymi grupami do pobliskiego lasu. Ostatni obrońcy walczyli przy budce dróżnika, numer 287.

Koniec boju znamy głównie z relacji polskich. Według nich większość poddających się żołnierzy kozacy wyrąbali szablami, a kapitan Zajączkowski i inni ranni oficerowie odebrali sobie życie, by nie dostać się do niewoli. Do niewoli trafiła niewielka grupa. Poległo 318 obrońców.

Polskie Termopile

Pod Zadwórzem zginęli między innymi kapitan Krzysztof Obertyński, porucznik Dawidowicz i 19-letni Konstanty Zarugiewicz, uczeń gimnazjum, obrońca Lwowa z 1918 roku i kawaler Virtuti Militari. Budionny zajął stację, ale bój na cały dzień związał jedną z jego dywizji i opóźnił marsz konnicy na Lwów, którego obronę Polacy właśnie przygotowywali. Kiedy po kilku dniach konnica odeszła spod Zadwórza, na pobojowisko przybyły rodziny poległych. Większości ciał nie udało się rozpoznać.

Kilku rozpoznanych poległych, wśród nich kapitana Zajączkowskiego, pochowano na Cmentarzu Obrońców Lwowa, pozostałych na miejscu bitwy, przy usypanym jesienią 1920 roku kurhanie. Zadwórze stało się w II Rzeczypospolitej miejscem pamięci młodzieży lwowskiej, odwiedzanym przez harcerzy i kombatantów. W 1925 roku matka Konstantego Zarugiewicza, Jadwiga Zarugiewiczowa, wskazała ciało nieznanego żołnierza, które złożono w Grobie Nieznanego Żołnierza w Warszawie.