Początek bitwy nad Niemnem

20 września 1920 roku rano dwie polskie dywizje wsparte artylerią ciężką wyszły z lasów Puszczy Augustowskiej i uderzyły na sowieckie pozycje przed Grodnem. Tak zaczęła się bitwa nad Niemnem, druga po Bitwie Warszawskiej wielka operacja Wojska Polskiego przeciw Frontowi Zachodniemu Michaiła Tuchaczewskiego. Natarcie pod Grodnem było dopiero pierwszym ruchem. Rozstrzygnięcie miało przyjść z północy, skąd grupa manewrowa 2 Armii miała obejść linię Niemna przez ziemie zajęte przez Litwinów.

Po Warszawie

Po sierpniowej klęsce wojska Tuchaczewskiego cofnęły się na linię Niemna, Szczary i Świsłoczy. Nie były rozbite. W ciągu trzech tygodni dowódca frontu uzupełnił dywizje posiłkami z głębi Rosji i szykował nowe natarcie na Białystok, Brześć i dalej na Lublin. Na południu Polacy pobili już konnicę Budionnego pod Komarowem, ale na północy inicjatywa mogła jeszcze wrócić do Rosjan.

Józef Piłsudski postanowił ich uprzedzić. 10 września w swojej kwaterze w Brześciu przedstawił dowódcom 2 i 4 Armii plan operacji, a szczegółowy rozkaz wydał 19 września. 4 Armia generała Leonarda Skierskiego miała nacierać na Wołkowysk, a 2 Armia generała Edwarda Rydza-Śmigłego związać przeciwnika pod Grodnem. Grupa manewrowa, złożona z 1 Dywizji Legionów, 1 Dywizji Litewsko-Białoruskiej i dwóch brygad jazdy, miała przejść przez Sejny i Druskieniki na tyły Rosjan w rejonie Lidy. Wojska miały maszerować nocami, bez taborów, a cała operacja miała pozostać tajemnicą nie tylko dla przeciwnika, ale i dla mocarstw zachodnich.

Natarcie na Grodno

Zadanie na 20 września dostały 21 Dywizja Górska generała Andrzeja Galicy i 22 Dywizja Ochotnicza pułkownika Adama Koca, wsparte grupą artylerii ciężkiej generała Ignacego Ledóchowskiego. Według polskich opracowań liczyły razem około 11,6 tysiąca żołnierzy i 107 dział. Ich natarcie miało poprawić położenie przed głównym uderzeniem. Zaskoczenie było pełne. Sowieckie 5 i 6 Dywizja Strzelców wycofały się w pośpiechu pod forty twierdzy Grodno. Dywizja Ochotnicza podeszła pod forty, a Dywizja Górska zajęła Kuźnicę.

Żołnierze nad samym Niemnem mieli przed sobą rzekę wezbraną po jesiennych deszczach. Podporucznik Janusz Kozłowski z ochotniczego 205 Pułku Piechoty wspominał, jak jego pluton okopał się nocą na wysokim brzegu, a o świcie spośród mgieł wyłoniły się kominy fabryk Grodna. Saperzy próbowali stawiać kozły pod most, ale nurt je wywracał. „Przemarzliśmy w okopie przez noc do szpiku kości, po letniej kampanii nie mieliśmy ciepłego odzienia”, pisał.

Tuchaczewski uznał uderzenie pod Grodnem za początek głównej polskiej ofensywy. Nakazał ściągnąć odwody armijne i zatrzymać Polaków. Następnego dnia sowieckie dywizje kontratakowały pod Kuźnicą i Nowym Dworem, a w kolejnych dniach walki objęły cały odcinek od Grodna po Brzostowicę. Właśnie tego chciał Piłsudski: im więcej sił Rosjanie wiązali pod twierdzą, tym słabsza była ich obrona na północy, skąd 22 września miała ruszyć grupa manewrowa.

Liga Narodów i Ryga

Tego samego dnia Rada Ligi Narodów przyjęła rezolucję, która potwierdzała tak zwaną linię Focha na Suwalszczyźnie jako tymczasową linię demarkacyjną między Polską a Litwą. Polski plan zakładał jej przekroczenie. Litwini, którzy zajęli Wilno po odwrocie Armii Czerwonej, a we wrześniu walczyli z Polakami pod Sejnami i Augustowem, ogłaszali neutralność w wojnie polsko-radzieckiej. W Polsce uważano ich jednak za faktycznych sprzymierzeńców Moskwy.

20 września w Moskwie Włodzimierz Lenin mówił współpracownikom o konieczności szybkiego zawieszenia broni z Polską, bo najpierw trzeba było pokonać na południu białą armię generała Piotra Wrangla. Następnego dnia w Rydze miały się zacząć polsko-radzieckie rokowania pokojowe. Ich przebieg zależał teraz w dużej mierze od tego, co się stanie nad Niemnem.