Koniec ewakuacji Legionu Czechosłowackiego

2 września 1920 roku z Władywostoku wypłynął amerykański transportowiec „Heffron” z ostatnimi żołnierzami czechosłowackiego wojska w Rosji. Był to 36 transport, którym, jak podają czeskie opracowania, oficjalnie zakończono ewakuację Korpusu Czechosłowackiego z Syberii. Według czeskich zestawień statek zabrał ponad 1100 osób, w tym około 720 legionistów. Rosyjskie opracowania podają, że ostatni żołnierze korpusu opuścili Władywostok 3 września. 11 listopada „Heffron” zawinął do Triestu. Ponad dwa lata po tym, jak w maju 1918 roku legioniści wystąpili zbrojnie przeciw bolszewikom na Kolei Transsyberyjskiej, ich wojna w Rosji dobiegła końca.

Rozkaz powrotu

Legion, który w 1918 roku opanował Omsk i dziesiątki miast wzdłuż kolei, po zakończeniu wojny światowej coraz mniej chętnie walczył o sprawy Rosji. Pierwszy impuls do ewakuacji dał 5 stycznia 1919 roku minister wojny Milan Rastislav Štefánik, który kazał odsyłać do kraju inwalidów, rannych, chorych i żony żołnierzy. 15 stycznia 1919 roku z Władywostoku odpłynął pierwszy statek, włoski „Roma”, ze 139 osobami. 12 sierpnia 1919 roku na Syberię przyjechało poselstwo rządu czechosłowackiego z posłem Františkiem Václavem Krejčím, które przywiozło rozkaz ewakuacji całej armii. Pełnomocnik rządu Václav Girsa i dowódca wojska generał Jan Syrový przygotowali szczegółowy plan przewozu.

Zanim legioniści dotarli do portu, musieli przejść przez rozpad białej Syberii. Zimą 1919 i 1920 roku jechali na wschód razem z cofającymi się wojskami admirała Kołczaka, a w styczniu 1920 roku w Irkucku wydali admirała jego przeciwnikom. 7 lutego, w dniu, w którym rozstrzelano Kołczaka, zawarli w stacji Kujtun rozejm z Armią Czerwoną, który dawał im wolną drogę na wschód w zamian za pozostawienie w Irkucku rosyjskiego złota. Ostatni czechosłowacki pociąg przejechał przez Irkuck 1 marca.

Statki z Władywostoku

Według badań czeskiego historyka Jaroslava Vaculíka z Syberii wróciło łącznie 67 730 osób, a także 1641 wagonów bagażu i towarów. 83 procent stanowili żołnierze, 13 procent dawni jeńcy i koloniści, a 3 procent cudzoziemcy. Według innego czeskiego zestawienia wśród ewakuowanych było ponad 1700 kobiet i ponad 700 dzieci. Sprzymierzeni dali 21 statków, z tego 12 amerykańskich i 9 brytyjskich. Kolejne 12 wynajęła Centrokomise, samopomocowa organizacja czechosłowackiego wojska, i przewiozła nimi 9683 osoby. Większość statków płynęła wokół Indii i przez Kanał Sueski do Triestu. Część wybrała drogę przez Kanał Panamski, a niektórzy legioniści przejechali koleją przez Stany Zjednoczone i Kanadę i dalej płynęli do Hamburga.

W maju 1920 roku wszystkie czechosłowackie oddziały zebrały się już we Władywostoku. 25 maja amerykański konsul meldował, że poprzedniego dnia transportowiec „Sherman” zabrał niemal 2 tysiące legionistów do Triestu, a na odpłynięcie czeka jeszcze około 13 200 ludzi. 24 sierpnia z Władywostoku wypłynął statek „Legie”, który dotarł do Triestu 12 października.

Powrót

Rząd w Pradze wyznaczył na dzień powrotu legionów z Rosji 30 listopada 1920 roku. Według Vaculíka ostatnie oddziały syberyjskiej armii dotarły do kraju 17 listopada. Część legionistów czuła się potem w ojczyźnie niedoceniona, choć specjalna ustawa z 1919 roku miała wynagrodzić ich służbę. W rosyjskiej ziemi zostały groby tysięcy legionistów. Najczęściej podaje się, że w Rosji zginęło około 4,1 tysiąca żołnierzy, choć szacunki wahają się od 4 do 5 tysięcy. Wielu legionistów, jak Syrový i Radola Gajda, zajęło potem wysokie stanowiska w armii i państwie czechosłowackim.