Rozstrzelanie Kołczaka

Nad ranem 7 lutego 1920 roku, między czwartą a piątą, pluton egzekucyjny rozstrzelał w Irkucku admirała Aleksandra Kołczaka, byłego Najwyższego Władcę Rosji, i jego ostatniego premiera Wiktora Piepielajewa. Egzekucja odbyła się nad ujściem rzeczki Uszakowki do Angary, a ciała wrzucono do przerębli pod lód. Nigdy ich nie odnaleziono. Wyrok wydał bolszewicki Wojskowo-Rewolucyjny Komitet Irkucka. Jego postanowienie nosi datę 6 lutego, choć jeden z członków komitetu podawał później 7 lutego. Tego samego dnia rozkaz natychmiastowego rozstrzelania Kołczaka, Piepielajewa i innych wydał Iwan Smirnow z Rewolucyjnej Rady Wojskowej 5 Armii.

Droga do Irkucka

Po upadku Omska w listopadzie 1919 roku Kołczak wycofywał się na wschód Koleją Transsyberyjską, a jego władza rozpadała się pod ciosami Armii Czerwonej i powstań na tyłach. Pod koniec grudnia jego pociągi utknęły w Niżnieudinsku, gdzie 27 grudnia, na polecenie sprzymierzonych, admirała wzięto pod międzynarodową ochronę, a pociąg ze złotym zapasem przejęło dowództwo czechosłowackie. 4 stycznia 1920 roku Kołczak podpisał dekret o przekazaniu tytułu Najwyższego Władcy generałowi Antonowi Denikinowi. Dalej jechał pod strażą czechosłowacką.

W Irkucku władzę przejęło tymczasem eserowsko-mienszewickie Centrum Polityczne. 15 stycznia około siódmej wieczorem na stacji w Irkucku czechosłowacki komendant pociągu przekazał Kołczaka, Piepielajewa i kilka innych osób przedstawicielom Centrum. Zgodził się na to szef misji sprzymierzonych, francuski generał Maurice Janin, a decyzja pozostaje do dziś sporna. Więźniów przewieziono przez zamarzniętą Angarę do więzienia gubernialnego. Do aresztu zgłosiła się dobrowolnie Anna Timiriowa, towarzyszka admirała, która chciała dzielić jego los.

Przesłuchania i wyrok

21 stycznia Centrum Polityczne oddało władzę bolszewickiemu Wojskowo-Rewolucyjnemu Komitetowi, a wraz z nią więźniów. Tego dnia ruszyły przesłuchania, które prowadziła komisja pod przewodnictwem czekisty Samuela Czudnowskiego.

Sprawę przyspieszył marsz resztek białych armii. Po śmierci generała Władimira Kappela 26 stycznia prowadził je generał Siergiej Wojciechowski. 3 lutego jego oddziały zajęły Czeremchowo i ruszyły na Irkuck, a Wojciechowski żądał między innymi uwolnienia Kołczaka. Komitet uzasadnił wyrok działalnością białego podziemia w mieście i groźbą odbicia więźnia. „Lepiej stracić dwóch przestępców niż setki niewinnych ofiar” – głosiło postanowienie. Zachowała się też notatka Włodzimierza Lenina w sprawie Kołczaka, skierowana do zastępcy Trockiego Efraima Skłanskiego z przeznaczeniem dla Smirnowa. Historycy spierają się, czy powstała przed rozstrzelaniem, czy już po nim. Smirnow zameldował Leninowi o wykonaniu wyroku 9 lutego.

Egzekucją kierował Czudnowski, a plutonem dowodził Bursak (właściwie Blatlinder). Kołczak odmówił zawiązania oczu. Prosił, by przekazać błogosławieństwo żonie i synowi. Timiriowej odmówiono ostatniego widzenia.

Tego samego dnia

7 lutego, w dniu egzekucji, w stacji Kujtun Korpus Czechosłowacki zawarł rozejm z czerwoną 5 Armią. Legioniści, którzy od miesięcy chcieli już tylko wrócić do domu, dostali wolną drogę do Władywostoku, a w zamian zobowiązali się nie odbijać Kołczaka i zostawić złoto władzom Irkucka. Ostatni czechosłowacki pociąg przejechał przez Irkuck 1 marca. Wiadomość o śmierci admirała dotarła do świata z opóźnieniem. Amerykański kierownik sojuszniczego nadzoru nad koleją John Stevens telegrafował z Harbinu dopiero 11 lutego: „Kołczak i Piepielajew rozstrzelani w Irkucku 7 lutego”. W 1999 roku rosyjski sąd odmówił rehabilitacji admirała.