Pokój w Tartu

2 lutego 1920 roku w Tartu, dawnym Dorpacie, przedstawiciele Republiki Estońskiej i Rosji Radzieckiej podpisali traktat pokojowy, który zakończył trwającą od listopada 1918 roku wojnę estońsko-bolszewicką. Rosja „bez zastrzeżeń” uznała niepodległość i suwerenność Estonii i zrzekła się „dobrowolnie i na zawsze” wszelkich praw do estońskiego narodu i terytorium. Było to pierwsze uznanie Estonii de iure przez jakiekolwiek państwo. Przewodniczący estońskiej delegacji Jaan Poska powiedział, że to najważniejszy dzień w dziejach Estonii od siedmiuset lat, bo po raz pierwszy Estonia sama zdecyduje o losie swojego narodu.

Pokój zawierany w walce

Mała Estonia przetrwała półtora roku wojny dzięki ochotnikom, pomocy fińskiej i brytyjskiej floty, a także dzięki współpracy z białą Armią Północno-Zachodnią. Latem jej wojska walczyły też na Łotwie, gdzie pod Kiesią pokonały Niemców. Jesienią biali generała Nikołaja Judenicza podeszli pod sam Piotrogród, ale ich ofensywa się załamała. Rząd w Tallinnie uznał, że dalsza wojna przekracza siły kraju. W rodzinach, z których mężczyźni byli na froncie, czekano na pokój, a wojsko nie miało już skąd brać rekrutów.

Delegacje zjechały do Tartu na początku grudnia 1919 roku. Stanowiska stron bardzo się różniły, a rozmowy kilka razy groziły zerwaniem. W tym samym czasie Armia Czerwona przypuściła ciężkie ataki pod Narwą, żeby wymusić ustępstwa. Estończycy prowadzili więc rokowania i walczyli jednocześnie, a z Łotwy ściągnięto na front narwski 3 Dywizję, zwycięzców spod Kiesi. Czerwonych udało się wyczerpać i 3 stycznia 1920 roku weszło w życie zawieszenie broni. Rokowania odbiły się na zdrowiu Poski. Lekarz delegacji, Mait Püüman, radził mu się z nich wycofać, ale w tych okolicznościach było to niemożliwe.

Postanowienia

Traktat, spisany po estońsku i rosyjsku, liczył 20 artykułów. Podpisali go ze strony estońskiej członkowie Zgromadzenia Konstytucyjnego Jaan Poska, Ants Piip, Julius Seljamaa i Mait Püüman oraz generał Jaan Soots, a ze strony radzieckiej Adolf Ioffe, członek Wszechrosyjskiego Centralnego Komitetu Wykonawczego, który dwa lata wcześniej prowadził rokowania w Brześciu Litewskim, oraz Isidor Gukowski.

Granicę wytyczyli estońscy wojskowi, generał Soots i pułkownik Victor Mutt, tak, by dało się jej w przyszłości bronić. Estonia dostała gminy na prawym brzegu Narwy i powiat Petseri z Pieczorami. Zwolniono ją z wszelkich zobowiązań wobec Rosji, w tym z długów dawnego imperium. Rosja miała zwrócić mienie ewakuowane z Estonii w czasie wojny i przekazać jej 15 milionów rubli w złocie z rezerw dawnego Banku Rosji. To złoto stało się podstawą estońskiej waluty. Każdy Estończyk mieszkający w Rosji mógł wrócić do ojczyzny. Według estońskiego ministerstwa spraw zagranicznych z około 190 tysięcy Estończyków w Rosji skorzystało z tego prawa 38 tysięcy. Obie strony zobowiązały się nie dopuszczać na swoim terytorium wojsk ani rządów wrogich drugiej stronie.

Znaczenie

Dla Estonii traktat był aktem urodzenia państwa. Dla izolowanej Rosji Radzieckiej był pierwszym pokojem z jednym z nowych państw na jej zachodnich rubieżach i według estońskiego MSZ pierwszym aktem międzynarodowym, w którym uznano rząd radziecki. Część mocarstw Ententy była mu przeciwna, bo chciała utrzymać Moskwę w izolacji. Na wzór Tartu Rosja zawarła wkrótce pokój z Litwą (12 lipca 1920) i Łotwą (11 sierpnia 1920). Polska prowadziła wtedy jeszcze z Rosją wojnę.

Ratyfikacje wymieniono w Moskwie 30 marca 1920 roku i traktat wszedł w życie. Jaan Poska nie doczekał tego dnia: zmarł nagle 7 marca. Rosja nie wykonała wszystkich postanowień. Nie oddała między innymi zbiorów Uniwersytetu w Tartu, wywiezionych do Woroneża, a granica z 1920 roku przetrwała do 1944 roku.