Alianci ewakuują Archangielsk

Rano 27 września 1919 roku ostatnie brytyjskie oddziały zeszły z pozycji nad Dwiną pod wsią Lawla i pod osłoną dwóch monitorów dopłynęły do Archangielska, gdzie czekały na nie transportowce. Tego dnia na statek wszedł też generał Edmund Ironside ze sztabem. Brytyjska Biała Księga o ewakuacji pisze, że załadunek odbył się „bez żadnych zakłóceń”, a kontradmirał John Green, dowodzący okrętami na Morzu Białym, meldował, że przy ostatecznej ewakuacji Archangielska zaokrętowano około 8 tysięcy brytyjskich żołnierzy. Tak skończyła się obecność sprzymierzonych w Archangielsku, dokąd weszli w sierpniu 1918 roku. Na froncie zostały same wojska rosyjskie generała Jewgienija Millera. Z Murmańska ostatni Brytyjczycy odpłynęli 12 października.

Decyzja o wyjściu

Wojna, dla której wysłano wojska na północ, skończyła się w listopadzie 1918 roku, a w kraju rosło zmęczenie interwencją. Według późniejszej wypowiedzi ministra wojny Winstona Churchilla w Izbie Gmin, już w pierwszym tygodniu marca 1919 roku Gabinet Wojenny postanowił, że Archangielsk i Murmańsk mają zostać ewakuowane przed następną zimą. Żeby wycofać wojska bezpiecznie, w Wielkiej Brytanii zebrano ochotniczy korpus pomocniczy. Pierwsza brygada generała Grogana przypłynęła do Archangielska 26 maja, a druga, generała Sadleira-Jacksona, na początku czerwca. Służyło w niej także około 200–300 Australijczyków, którzy czekali w Anglii na powrót do domu. Od tej chwili do kraju odsyłano kolejne jednostki, które spędziły w Rosji zimę. Pierwsi wyjechali Amerykanie i Francuzi. Ostatni żołnierze amerykańskiej piechoty opuścili Archangielsk w czerwcu.

Londyn rozważał jeszcze natarcie w górę Dwiny na Kotłas, by podać rękę armiom admirała Aleksandra Kołczaka. Plan upadł, gdy po klęsce wiosennej ofensywy Kołczak cofał się za Ural, a niska woda w Dwinie nie pozwalała flotylli płynąć dalej. Zaufanie do rosyjskich sojuszników podkopały w lipcu bunty w kilku białych oddziałach. W jednym z nich żołnierze zabili brytyjskich oficerów, a 20 lipca zbuntowany garnizon oddał czerwonym miasto Onega nad Morzem Białym.

Uderzenie na pożegnanie

Do kierowania ewakuacją z obu portów wysłano generała Henry’ego Rawlinsona, byłego dowódcę 4 Armii we Francji, który przybył do Archangielska 12 sierpnia. Dwa dni wcześniej, 10 sierpnia, brygada Sadleira-Jacksona i oddziały rosyjskie zaatakowały czerwonych nad Dwiną, by odepchnąć ich przed odwrotem. Według Białej Księgi wzięto ponad 2 tysiące jeńców i 18 dział, a front przesunął się o około 30 kilometrów. Dwóch żołnierzy z australijskich kompanii 45 Batalionu Royal Fusiliers dostało za sierpniowe walki Krzyż Wiktorii.

Rawlinson i Ironside uważali, że po odejściu Brytyjczyków Rosjanie nie utrzymają Archangielska. Rawlinson namawiał Millera, by przeniósł najlepsze oddziały na front murmański, ale generał, popierany rozkazem Kołczaka, by bronić Archangielska do końca, odmówił. Brytyjczycy zostawili mu więc żywność, broń, amunicję i węgiel na zimę.

Kto odpłynął

Ewakuacja nie objęła wyłącznie wojska. Każdy Rosjanin, który obawiał się zemsty bolszewików, mógł się zgłosić do wyjazdu. W sierpniu Ironside szacował, że chętnych będzie około 8 tysięcy cywilów. Zgłosiło się mniej. Według Białej Księgi z Archangielska wywieziono 6535 Rosjan i ludzi innych narodowości, głównie do krajów bałtyckich i na południe Rosji. Ironside planował, że pierwszymi statkami popłyną ludzie jadący do państw bałtyckich i Polski, a wśród ostatnich miał być trzystuosobowy polski oddział. Od czerwca do 12 października z północy Rosji wywieziono łącznie prawie 49 tysięcy ludzi, w tym blisko 29 tysięcy brytyjskich oficerów i żołnierzy.

Biała Księga podaje, że od wiosny 1918 do października 1919 roku Brytyjczycy stracili na północy Rosji 983 ludzi zabitych, zmarłych, rannych i zaginionych, w tym 327 zabitych. Miller bronił się jeszcze przez zimę. Gdy front się rozpadł, w lutym 1920 roku uciekł z Archangielska lodołamaczem, a 21 lutego do miasta weszła Armia Czerwona.