Henry Rawlinson

Sir Henry Rawlinson, od 1919 roku baron Rawlinson, dowodził brytyjską 4 Armią w dwóch bitwach, które wyznaczają skrajności brytyjskiego doświadczenia na froncie zachodnim. 1 lipca 1916 roku jego żołnierze ponieśli nad Sommą największe straty jednego dnia w dziejach armii brytyjskiej. 8 sierpnia 1918 roku ta sama armia, z Kanadyjczykami i Australijczykami w pierwszej linii, przełamała front pod Amiens w dniu, który Erich Ludendorff nazwał czarnym dniem armii niemieckiej. Rawlinson był inteligentnym, ambitnym i towarzyskim oficerem, cenionym przez polityków, ale też uważanym za intryganta. Jego droga od Sommy do Amiens jest dla historyków najlepszym przykładem tego, jak armia brytyjska uczyła się prowadzić wojnę przemysłową.

Przed wojną

Urodził się 20 lutego 1864 roku w Trent na pograniczu Dorset i Somerset jako starszy syn sir Henry’ego Rawlinsona, oficera, dyplomaty i uczonego, którego uważa się za ojca asyriologii. Uczył się w Eton, a po akademii w Sandhurst w 1884 roku wstąpił do pułku strzelców królewskich (King’s Royal Rifle Corps) w Indiach. Ojciec załatwił mu miejsce w sztabie swojego przyjaciela, generała Fredericka Robertsa, naczelnego wodza w Indiach. Z rodziną Robertsów Rawlinson przyjaźnił się do końca życia. Walczył w Birmie, potem przeniósł się do gwardii (Coldstream Guards) i ukończył kolegium sztabowe w Camberley.

W 1898 roku służył w sztabie Kitchenera w marszu na Omdurman, a w wojnie burskiej dowodził kolumną, która brała udział w ostatniej bitwie tej wojny. W latach 1903–1907 był komendantem kolegium sztabowego i jako pierwszy z trzech kolejnych reformatorów zaczął zmieniać je w prawdziwą szkołę wojenną. Potem dowodził brygadą w Aldershot i 3 Dywizją. Na manewrach z 1912 roku zwrócił uwagę umiejętnym użyciem artylerii. W maju 1914 roku oddał dywizję i był na urlopie, gdy wybuchła wojna.

1914: Antwerpia i Ypres

Przez kilka tygodni kierował werbunkiem w ministerstwie wojny, a we wrześniu na krótko zastąpił rannego dowódcę 4 Dywizji nad Aisne. Na początku października objął nowy IV Korpus, złożony z 7 Dywizji i 3 Dywizji Kawalerii, które wylądowały w Belgii, by pomóc w obronie Antwerpii. Rawlinson dotarł do miasta 6 października i szybko uznał, że nie da się go utrzymać. Jego dywizje osłaniały odwrót armii belgijskiej nad Yser, a same dotarły do Ypres 14 października.

W pierwszej bitwie pod Ypres IV Korpus stał na najbardziej wysuniętym odcinku. 19 października 7 Dywizja ruszyła na Menin, ale Rawlinson odwołał natarcie, gdy lotnicy wykryli nadciąganie dużych sił niemieckich. Przez następne dni jego dywizja broniła się przed głównym uderzeniem Niemców i poniosła ogromne straty. 28 października jej resztki przejął Douglas Haig, a Rawlinson pojechał do Anglii przygotować 8 Dywizję, która miała uzupełnić jego korpus.

1915: „ugryźć i utrzymać”

W 1915 roku IV Korpus walczył w 1 Armii Haiga we wszystkich wielkich natarciach brytyjskich. Pod Neuve-Chapelle w marcu skupiono na wąskim froncie około 340 dział, a krótki, gwałtowny ostrzał pozwolił zdobyć wieś. Natarcie potem utknęło, a Rawlinson obwinił za zwłokę dowódcę 8 Dywizji, generała Francisa Daviesa. Gdy okazało się, że Davies działał zgodnie z rozkazami korpusu, John French chciał odesłać Rawlinsona do kraju i dopiero wstawiennictwo Haiga uratowało mu stanowisko. Ten epizod pokazał cechę, którą wytykano mu przez całą wojnę: skłonność do zrzucania winy na innych.

Z Neuve-Chapelle Rawlinson wyciągnął jednak trafny wniosek. Uznał, że linię okopów można przełamać dobrym przygotowaniem artyleryjskim i zaskoczeniem, ale zamiast szukać przełomu, lepiej „odgryźć” kawałek pozycji przeciwnika i utrzymać go, zadając Niemcom w ich kontratakach dwa razy większe straty. Tę zasadę, nazwaną „bite and hold”, będzie odtąd powtarzał. Natarcie na grzbiet Aubers w maju i bitwa pod Loos we wrześniu, w której jego korpus zdobył Loos, ale nie utrzymał wzgórza 70, tylko go w tym utwierdziły. Gdy w grudniu Haig zastąpił Frencha, Rawlinson przez kilka tygodni tymczasowo dowodził 1 Armią, a w styczniu 1916 roku dostał nową 4 Armię.

Somma

Haig powierzył mu przygotowanie wielkiej ofensywy nad Sommą. Rawlinson zaproponował w kwietniu natarcie ograniczone: po długim, metodycznym ostrzale piechota miała zająć pierwszą pozycję niemiecką, utrzymać ją i dopiero potem uderzać dalej. Haig chciał przełomu i kazał sięgać od razu po drugą pozycję. Rawlinson podporządkował się, choć prywatnie uważał plan za zbyt optymistyczny. Ogień artylerii rozłożono przez to na zbyt wiele celów. Gdy Francuzi, wykrwawiani pod Verdun, zmniejszyli swój udział, główny ciężar spadł na jego niedoświadczoną armię złożoną w większości z ochotników.

1 lipca 1916 roku jedenaście dywizji 4 Armii uderzyło od Maricourt po Serre. Na północ od drogi Albert–Bapaume natarcie załamało się w ogniu karabinów maszynowych, a armia brytyjska straciła tego dnia ponad 57 tysięcy ludzi. Wbrew legendzie Rawlinson nie kazał piechocie iść wolnym krokiem: jego wskazówki taktyczne zostawiały dowódcom batalionów swobodę, a wiele oddziałów wyszło na ziemię niczyją jeszcze przed sygnałem. Sukces na południowym skrzydle, gdzie pomagała francuska ciężka artyleria, pokazał natomiast, że ograniczone cele i skupiony ogień przynoszą efekty.

Rawlinson wykorzystał to 14 lipca. Wbrew obawom Haiga cztery dywizje podeszły nocą przez ziemię niczyją i o świcie, po krótkim, bardzo silnym ostrzale, zdobyły drugą pozycję niemiecką na grzbiecie Bazentin. Później jednak przez wiele tygodni pozwalał korpusom atakować wąskimi frontami, siłami jednej czy dwóch brygad, o lasy Delville i High Wood oraz o Guillemont, co historycy uważają za najsłabszy okres jego dowodzenia. Udane natarcia pod Flers-Courcelette, gdzie po raz pierwszy użyto czołgów, i pod Morval we wrześniu przyszły po dłuższych przygotowaniach. Jesienne walki o grzbiety Transloy utonęły w błocie.

1917: lata w cieniu

W styczniu 1917 roku Rawlinson otrzymał stopień pełnego generała. Wiosną jego armia szła za Niemcami, gdy ci cofali się na Linię Hindenburga, a latem jej sztab przeniesiono na wybrzeże belgijskie, gdzie przygotowywał desant pod Ostendą, który miał towarzyszyć trzeciej bitwie pod Ypres. Do operacji nigdy nie doszło. Gdy w listopadzie Herbert Plumer wyjechał do Włoch, Rawlinson przejął jego 2 Armię. W lutym 1918 roku, po dymisji Robertsona, został brytyjskim przedstawicielem wojskowym przy Najwyższej Radzie Wojennej w Wersalu.

1918: od Villers-Bretonneux do Sambry

Gdy operacja Michael rozbiła 5 Armię, rząd odwołał Huberta Gougha, a 28 marca jego miejsce zajął Rawlinson. Jego armia, 2 kwietnia przemianowana na 4 Armię, zatrzymała Niemców przed Amiens. Po utracie Villers-Bretonneux 24 kwietnia Rawlinson uznał, że miasteczko trzeba odbić natychmiast, i nocny kontratak Australijczyków odzyskał je następnego dnia.

Latem Rawlinson zaczął przygotowywać ofensywę. Poparł plan australijskiego generała Johna Monasha, który 4 lipca w ciągu półtorej godziny zdobył Hamel dzięki starannej współpracy piechoty, czołgów, artylerii i lotnictwa. Na tej podstawie zaproponował Haigowi większe uderzenie na wschód od Amiens. Natarcie z 8 sierpnia przygotowano w ścisłej tajemnicy: Korpus Kanadyjski przerzucono potajemnie spod Arras, a artyleria otworzyła ogień dopiero w chwili ataku, bez wcześniejszego ostrzału. Pierwszego dnia wzięto około 12 tysięcy jeńców i 450 dział. Gdy opór tężał, Rawlinson doradził Haigowi przerwanie natarcia, zamiast wykrwawiać armię na starych okopach z 1916 roku.

Jesienią 4 Armia stała na czele ofensywy stu dni. Australijczycy zdobyli Mont Saint-Quentin i Péronne, choć Rawlinson z początku uważał ten plan za zbyt zuchwały. 18 września jego armia uderzyła pod Épehy, a 29 września nad Kanałem Saint-Quentin przełamała najsilniejszy odcinek Linii Hindenburga. Główne uderzenie zaplanował Monash, ale Rawlinson poszerzył front, a 46 Dywizja z jego IX Korpusu przeprawiła się przez kanał w miejscu, gdzie Niemcy się tego nie spodziewali, i wzięła ponad 5 tysięcy jeńców. Potem przyszły bitwy nad Selle i nad Sambrą. Według zestawień brytyjskich w ciągu stu dni 4 Armia wzięła około 80 tysięcy jeńców i 1100 dział. Po rozejmie razem z armią Plumera poprowadziła pochód nad Ren.

Po wojnie

W 1919 roku parlament złożył mu podziękowanie i przyznał 30 tysięcy funtów, a król nadał mu tytuł barona. Latem tego roku pojechał do północnej Rosji, by pokierować ewakuacją wojsk interwencyjnych z Archangielska i Murmańska. Potem krótko dowodził w Aldershot, a w 1920 roku, dzięki poparciu Winstona Churchilla, wbrew zwyczajowi został naczelnym wodzem armii w Indiach. Objął ją w trudnym czasie, po masakrze w Amritsarze i w czasie kampanii nieposłuszeństwa obywatelskiego Gandhiego. Zmniejszył liczebność i koszty armii, poprawił jej uzbrojenie i zapowiedział stopniowe powierzanie stanowisk oficerskich Hindusom. Zmarł nagle w Delhi 28 marca 1925 roku, w wieku 61 lat, po operacji żołądka. Niedługo wcześniej grał jeszcze w polo i krykieta. Miał wkrótce wrócić do Londynu jako szef Imperialnego Sztabu Generalnego. Pochowano go w rodzinnym Trent.

Ocena

Rawlinsona długo oceniano przez pryzmat 1 lipca 1916 roku. Dla wielu był wspólnikiem Haiga w planowaniu rzezi, a przy tym oficerem, który potrafił przerzucać winę na podwładnych. Australijski historyk oficjalny Charles Bean i część oficerów dominiów uważali, że sukcesy jego armii w 1918 roku były raczej zasługą Monasha i Kanadyjczyków niż samego Rawlinsona.

Najdokładniejszą analizę jego dowodzenia przedstawili Robin Prior i Trevor Wilson w książce „Command on the Western Front”. Ich ocena jest mieszana. Chwalą go za to, że rozumiał znaczenie artylerii i ograniczonych celów, a zarazem krytykują za to, że nie bronił tych przekonań, gdy Haig chciał więcej, i że przez długie tygodnie lata 1916 roku pozwalał na drobne, kosztowne ataki bez koordynacji. Biograf Rodney Atwood pisze z kolei o drodze „od tragedii do triumfu”: według niego żaden brytyjski dowódca armii nie nauczył się tak wiele i nie przełożył tej wiedzy tak skutecznie na zwycięstwa jesieni 1918 roku.