Pierwsza bitwa pod Ypres

Pierwsza bitwa pod Ypres, stoczona od 19 października do 22 listopada 1914 roku, była ostatnią i największą bitwą wyścigu do morza. Pod starym flandryjskim miastem Ypres zderzyły się dwie ofensywy. Alianci chcieli ruszyć na wschód i obejść północne skrzydło Niemców, a Niemcy, którzy przerzucili do Flandrii nową armię złożoną w dużej części z ochotników, zamierzali przełamać front i dotrzeć do portów nad kanałem La Manche. Przez pięć tygodni Niemcy atakowali niemal bez przerwy, najpierw na północ i wschód od miasta, potem na południowy wschód. Kilka razy byli bliscy przełamania, ale Brytyjski Korpus Ekspedycyjny i nadciągające francuskie korpusy utrzymały front. Ypres pozostało w rękach aliantów, a zawodowa armia brytyjska, która w sierpniu wyruszyła do Francji, niemal przestała istnieć.

Nazwa i daty

Nazwę i daty bitwy przyjęła po wojnie brytyjska komisja do spraw nazewnictwa bitew. Ustaliła ona, że „bitwy pod Ypres 1914” trwały od 19 października do 22 listopada, i wyróżniła w nich trzy bitwy: pod Langemarck (21–24 października), pod Gheluvelt (29–31 października) i pod Nonne Bosschen (11 listopada). Równocześnie, bardziej na południe, toczyły się według tej samej nomenklatury bitwy pod La Bassée, pod Armentières i pod Messines, a na północy, między Diksmuide a morzem, Belgowie i Francuzi walczyli w bitwie nad Yser. Już brytyjska historia oficjalna uznała ten podział za sztuczny: od 19 października walki pod Armentières i Messines stanowiły w praktyce część jednej wielkiej bitwy o Ypres, a najsilniejsze niemieckie natarcia szły w poprzek granic wyznaczonych przez komisję.

Francuzi i Niemcy dzielili te walki inaczej. We francuskiej tradycji bitwa pod Ypres i bitwa nad Yser składają się na pierwszą „bitwę o Flandrię” (bataille des Flandres). Niemiecki sztab generalny opisał je w wydanej w 1918 roku książce „Die Schlacht an der Yser und bei Ypern im Herbst 1914” jako bitwę nad Yser (natarcie 4 Armii od Gheluvelt po morze, 18–30 października) i bitwę pod Ypern (natarcie grupy Fabecka i 6 Armii między Lys a Polygon Wood, 30 października – 24 listopada), a walki na południe od nich, do 28 października, jako bitwę pod Lille. Później przyjęła się w Niemczech nazwa pierwszej bitwy we Flandrii (Erste Flandernschlacht). Polskie opracowania, podobnie jak angielskie, mówią zwykle o pierwszej bitwie pod Ypres.

Tło

W połowie października 1914 roku front zachodni sięgał już od Szwajcarii po francuską Flandrię. Wolna od okopów pozostawała tylko ostatnia, kilkudziesięciokilometrowa luka między Lys a Morzem Północnym. Po kapitulacji Antwerpii armia belgijska wycofała się nad Yser, a brytyjski IV Korpus generała Henry’ego Rawlinsona, który wylądował w Belgii na początku października, stanął pod Ypres 14 października. Jednocześnie reszta armii brytyjskiej przechodziła znad Aisne na lewe skrzydło aliantów. Jej II i III Korpus oraz korpus kawalerii nacierały już między La Bassée a Ypres.

Naczelny wódz brytyjski, marszałek John French, i koordynujący francuskie armie na północy generał Ferdinand Foch byli przekonani, że naprzeciw nich stoją tylko słabe siły niemieckie. Planowali natarcie z Ypres na wschód, w stronę Roeselare, Torhout i Gandawy, które miało odciąć niemieckie oddziały na wybrzeżu i obejść skrzydło przeciwnika. Kluczową rolę miał odegrać ostatni korpus brytyjski, I Korpus generała Douglasa Haiga, który do 19 października kończył wyładunek w okolicach Hazebrouck.

Niemcy mieli podobny plan. Nowy szef sztabu generalnego, generał Erich von Falkenhayn, postanowił rozstrzygnąć wojnę na zachodzie uderzeniem we Flandrii. Utworzył nową 4 Armię i skierował ją przez Belgię na Ypres i Nieuport, a stamtąd do Dunkierki i Calais. Równocześnie 6 Armia miała nacierać na południe od Lys. Obie strony nie doceniały sił przeciwnika i żadna nie spodziewała się, że na tym samym odcinku natrafi na nadciągającą ofensywę drugiej.

Siły

Alianci. Brytyjski Korpus Ekspedycyjny liczył we Flandrii siedem dywizji piechoty i trzy dywizje kawalerii, a od drugiej połowy października przybywały do niego także dywizje Korpusu Indyjskiego. Pod samym Ypres walczyły I Korpus Haiga (1 i 2 Dywizja) oraz IV Korpus Rawlinsona (7 Dywizja i 3 Dywizja Kawalerii), a na południe od nich korpus kawalerii generała Edmunda Allenby’ego oraz III Korpus. W listopadzie na pomoc przerzucono resztki II Korpusu spod La Bassée. Były to w większości doskonale wyszkolone oddziały zawodowe, słynące z szybkiego i celnego ognia karabinowego, ale nieliczne i z coraz większymi brakami amunicji artyleryjskiej.

Francuskie wojska na północy od 20 października podlegały generałowi Victorowi d’Urbalowi, dowódcy zgrupowania nazwanego Oddziałem Armijnym Belgii (Détachement d’armée de Belgique), przemianowanego 16 listopada na 8 Armię. Na początku bitwy były to głównie korpus kawalerii generała de Mitry’ego i dwie dywizje terytorialne. Od 23 października zaczęły nadciągać regularne korpusy: IX, potem XVI i XXXII, a także 42 Dywizja nad morzem. Z czasem to Francuzi przejęli dużą część frontu wokół Ypres. Na północ od nich, nad Yser, broniła się wyczerpana armia belgijska króla Alberta I.

Niemcy. Nową 4 Armią dowodził książę Albrecht Wirtemberski. Oprócz III Korpusu Rezerwowego spod Antwerpii składała się ona z czterech zupełnie nowych korpusów rezerwowych (XXII, XXIII, XXVI i XXVII), sformowanych w sierpniu. Służyli w nich ochotnicy, często studenci i gimnazjaliści, a obok nich starsi rezerwiści i żołnierze Landwehry. Szkolenie trwało zaledwie kilka tygodni, brakowało doświadczonych oficerów, podoficerów i artylerii. Na południe od 4 Armii nacierała 6 Armia księcia Ruprechta Bawarskiego. Pod koniec października Falkenhayn utworzył między obiema armiami grupę uderzeniową generała Maxa von Fabecka, złożoną z doświadczonych dywizji czynnych i wspartą przez ponad 250 ciężkich dział. W decydujących dniach Niemcy mieli pod Ypres wyraźną przewagę liczebną i ogromną przewagę w ciężkiej artylerii.

Przebieg walk

19–20 października. 19 października 7 Dywizja Rawlinsona ruszyła na Menin, ważną przeprawę na Lys. Jej 22 Brygada podeszła na nieco ponad trzy kilometry od miasta, gdy lotnicy i kawaleria zameldowali o silnych kolumnach niemieckich, nadciągających od północnego wschodu. Były to nowe korpusy rezerwowe 4 Armii. Rawlinson odwołał natarcie, a 7 Dywizja i 3 Dywizja Kawalerii cofnęły się na łuk od Zandvoorde przez Kruiseik po Zonnebeke. Niemcy wyparli francuską kawalerię z Roeselare. 20 października, gdy I Korpus Haiga przemaszerował spod Hazebrouck i Poperinge w okolice Ypres, 4 i 6 Armia uderzyły na całym froncie od La Bassée po morze.

21–24 października: bitwa pod Langemarck. Zgodnie z rozkazem Frencha 21 października I Korpus ruszył na północny wschód, w stronę Poelkapelle i Passchendaele. Już po kilku kilometrach natrafił na nacierające niemieckie korpusy rezerwowe i musiał przejść do obrony na linii od Zonnebeke po Langemarck i Bixschoote. Przez kolejne dni młodzi niemieccy żołnierze atakowali w gęstych szykach przez otwarte pola i ponosili ogromne straty od ognia brytyjskich karabinów. 23 października przybyła francuska 17 Dywizja z IX Korpusu, która przejęła część linii na północ od Ypres. 24 października Niemcy wdarli się do lasu Polygon Wood na odcinku 7 Dywizji, ale kontratak 2 Dywizji ich wyparł.

25–28 października. Alianci próbowali wznowić natarcie. Francuzi z IX Korpusu i brytyjska 2 Dywizja posuwali się powoli w stronę Passchendaele, ale zyski były niewielkie. Tymczasem Niemcy nacierali na wysunięty klin 7 Dywizji pod Kruiseik, który stracono 26 października. 7 Dywizja, wyczerpana ciągłymi walkami, topniała z dnia na dzień. Falkenhayn, widząc, że natarcie 4 Armii utknęło, a nad Yser Belgowie zaczęli zalewać równinę, postanowił przenieść główny ciężar ataku na południowy wschód od Ypres, gdzie skierował grupę Fabecka.

29–31 października: bitwa pod Gheluvelt. 29 października o świcie, we mgle, Niemcy zaatakowali skrzyżowanie dróg pod Gheluvelt, przy drodze z Menin do Ypres, i zajęli je. W walkach brał udział bawarski 16 Rezerwowy Pułk Piechoty, w którym służył Adolf Hitler. 30 października ruszyło uderzenie grupy Fabecka. Niemcy zdobyli Zandvoorde i Hollebeke, a front zbliżył się do Ypres na kilka kilometrów. 31 października nastąpił kryzys. Około południa Niemcy zajęli wieś Gheluvelt, a o 13.15 pociski trafiły w zamek Hooge, gdzie naradzali się dowódcy brytyjskiej 1 i 2 Dywizji. Generał Samuel Lomax został śmiertelnie ranny, zginęło kilku oficerów sztabu. Linia brytyjska na drodze z Menin była rozerwana. Ratunkiem okazał się kontratak 2 Batalionu Worcestershire. Około 370 żołnierzy ruszyło z Polygon Wood przez otwarte pola pod ostrzałem, odbiło park przy zamku w Gheluvelt i połączyło się z trzymającymi się tam jeszcze żołnierzami. Batalion stracił 187 zabitych i rannych, ale front został zamknięty. Tego samego dnia na południu Niemcy wdarli się do Messines.

1–10 listopada. Niemcy nacierali dalej. 1 listopada zdobyli grzbiet Messines i Wijtschate, a w kolejnych dniach atakowali po obu stronach kanału z Comines. Na front przybywały kolejne francuskie dywizje, które wzmocniły brytyjskie skrzydła, a 5 listopada zluzowano to, co zostało z 7 Dywizji. 10 listopada 4 Armia uderzyła na Francuzów na północ od Ypres i zdobyła Diksmuide. W tym samym dniu nowe pułki rezerwowe atakowały pod Bixschoote, na zachód od Langemarck.

11 listopada: bitwa pod Nonne Bosschen. Ostatnie wielkie natarcie poprzedził najsilniejszy od początku bitwy ostrzał. Na froncie od Messines po Polygon Wood uderzyło kilkanaście niemieckich dywizji, a w centrum, wzdłuż drogi z Menin, doborowa dywizja złożona z pułków gwardii pruskiej oraz 4 Dywizja. Gwardziści przełamali linię brytyjską na północ od drogi i weszli do lasku Nonne Bosschen, około sześciu kilometrów od Ypres. Zatrzymał ich ogień artylerzystów strzelających na wprost, wspieranych przez woźniców i saperów walczących jak piechota, a po południu kontratak 2 Batalionu Oxfordshire and Buckinghamshire Light Infantry wyparł Niemców z lasu. Front został przywrócony.

12–22 listopada. Walki powoli wygasały. Niemcy przeprowadzili jeszcze kilka ataków na Francuzów i Brytyjczyków, ale wyczerpane oddziały obu stron nie miały już sił na więcej. Pogoda się załamała, przyszły deszcze, mrozy i pierwszy śnieg. Od 15 listopada francuskie korpusy luzowały brytyjski I Korpus, a Brytyjczycy przejmowali krótszy odcinek dalej na południe. 17 listopada książę Albrecht wstrzymał natarcia 4 Armii, a część niemieckich wojsk zaczęto przerzucać na front wschodni. 22 listopada niemiecka artyleria podpaliła średniowieczne Sukiennice w Ieper. Tym dniem Brytyjczycy kończą bitwę.

Mit Langemarck

Niemiecki komunikat wojenny z 11 listopada 1914 roku donosił, że „na zachód od Langemarck młode pułki ze śpiewem »Deutschland, Deutschland über alles« uderzyły na pierwszą linię nieprzyjacielskich pozycji i zdobyły ją”. Natarcie, o którym mowa, odbyło się 10 listopada pod Bixschoote, a nazwę Langemarck wybrano prawdopodobnie dlatego, że brzmiała po niemiecku. Komunikat dał początek legendzie o ochotnikach-studentach, którzy szli na śmierć ze śpiewem na ustach. W Niemczech nazywano te walki Kindermord, „rzezią niewiniątek”, a mit Langemarck służył później do wychowania kolejnego pokolenia, zwłaszcza w III Rzeszy.

Współcześni historycy podkreślają, że nowe korpusy rezerwowe nie składały się głównie ze studentów. Według nowszych badań ochotnicy stanowili w nich najwyżej około 30 procent stanów, a resztę tworzyli rezerwiści i starsi żołnierze Landwehry. Straty młodych pułków w październiku i listopadzie były jednak rzeczywiście ogromne. Na cmentarzu wojennym w Langemark spoczywa dziś ponad 44 tysiące niemieckich żołnierzy.

Straty

Straty trudno oddzielić od strat w równoczesnych bitwach we Flandrii, a źródła podają różne liczby. Według brytyjskiej historii oficjalnej Brytyjski Korpus Ekspedycyjny stracił między 14 października a 30 listopada, a więc łącznie z bitwami pod La Bassée, Armentières i Messines, 58 155 zabitych, rannych i zaginionych. Część opracowań szacuje straty w samej bitwie pod Ypres na około 54 tysiące. Straty francuskie ocenia się na 50–85 tysięcy, a belgijskie, poniesione głównie nad Yser, na ponad 21 tysięcy.

Niemieckie straty nigdy nie zostały dokładnie policzone. Reichsarchiv podał po wojnie, z zastrzeżeniem, że dane są niepełne, 134 315 zabitych, rannych i zaginionych w bitwach, które Niemcy nazywali bitwami pod Lille, nad Yser i pod Ypern, od 15 października do 24 listopada. Liczba ta obejmuje więc także walki z Belgami nad Yser i z Brytyjczykami pod Armentières i Messines. Na same walki pod Ypres przypada według różnych szacunków od około 80 tysięcy do ponad 100 tysięcy ludzi. Trzy nowe korpusy rezerwowe, które walczyły pod Ypres najdłużej, straciły mniej więcej połowę swojej piechoty.

Znaczenie

Pierwsza bitwa pod Ypres zamknęła wyścig do morza. Żadnej ze stron nie udało się obejść przeciwnika, a ciągła linia okopów sięgnęła od Szwajcarii do wybrzeża Morza Północnego. Wojna manewrowa na zachodzie się skończyła, a zaczęła się wojna pozycyjna, która miała trwać do 1918 roku. Niepowodzenie we Flandrii przekonało Falkenhayna, że szybkie rozstrzygnięcie na zachodzie jest niemożliwe.

Dla Brytyjczyków była to bitwa, w której przestała istnieć ich stara armia zawodowa. Od sierpnia do końca listopada Brytyjski Korpus Ekspedycyjny stracił prawie 90 tysięcy ludzi, podczas gdy piechota pierwszych siedmiu dywizji liczyła na początku około 84 tysięcy. Z około 12 tysięcy żołnierzy 7 Dywizji na początku listopada zostało nieco ponad 3 tysiące. Ich miejsce zajęli rezerwiści, ochotnicy Sił Terytorialnych, żołnierze z Indii, a później z Kanady, oraz rosnące Nowe Armie Kitchenera.

Obrona Ypres miała też znaczenie symboliczne. Alianci utrzymali jedno z ostatnich belgijskich miast, a wokół niego powstał wysunięty łuk frontu, tzw. łuk Ypres, otoczony z trzech stron przez Niemców, którzy zajmowali okoliczne wzgórza. Przez kolejne cztery lata toczyły się tu jedne z najkrwawszych walk wojny, w tym druga bitwa pod Ypres w 1915 roku, gdy Niemcy po raz pierwszy na dużą skalę użyli gazów bojowych, i trzecia bitwa pod Ypres, zwana bitwą pod Passchendaele, w 1917 roku. Samo miasto zostało obrócone w ruinę.