Bitwa pod Messines (1914)

Bitwa pod Messines, stoczona od 12 października do 2 listopada 1914 roku, była jednym z ostatnich etapów wyścigu do morza i częścią wielkich walk we Flandrii, które zakończyły go na wybrzeżu Morza Północnego. Jej głównym uczestnikiem po stronie brytyjskiej był korpus kawalerii generała Edmunda Allenby’ego. W połowie października kawalerzyści zepchnęli niemiecką jazdę ze wzgórz francuskiej Flandrii i zajęli niewielki grzbiet między Messines a Wytschaete, na południe od Ypres. Przez następne dwa tygodnie, walcząc pieszo jak piechota, bronili go przed coraz silniejszym przeciwnikiem. Na przełomie października i listopada, po ciężkich walkach, w których wzięli udział także żołnierze indyjscy, pierwszy batalion ochotniczych Sił Terytorialnych i Francuzi, Niemcy zdobyli grzbiet, ale nie zdołali przełamać frontu.

Nazwa i daty

Nazwę i daty bitwy, 12 października – 2 listopada 1914 roku, ustalił po wojnie brytyjski komitet do spraw nazewnictwa bitew. Podzielił on walki Brytyjczyków w Artois i Flandrii jesienią 1914 roku na kilka równoległych bitew: pod La Bassée (od 10 października), pod Messines (od 12 października), pod Armentières (od 13 października) i pod Ypres (od 19 października). Bitwa pod Messines objęła odcinek między rzeczką Douve, która wpada do Lys pod Warneton, a kanałem z Comines do Ypres. Na tym odcinku walczył korpus kawalerii Allenby’ego.

Już brytyjska historia oficjalna uznała ten podział za sztuczny. Zwracała uwagę, że od 19 października walki pod Armentières i Messines stanowiły część jednej bitwy o Ypres, a 30 i 31 października główne niemieckie uderzenie szło w poprzek kanału, który miał być granicą bitew. Dlatego wiele opracowań, w tym polska Wikipedia, opisuje walki o grzbiet Messines jako część I bitwy pod Ypres. Niemieccy historycy nazywali walki na tym odcinku do 28 października bitwą pod Lille, a później bitwą pod Ypres. Na tej stronie trzymamy się brytyjskiej nomenklatury, która pozwala opisać osobno pierwszy, manewrowy etap walk kawalerii.

Tej bitwy nie należy mylić z dużo bardziej znaną bitwą pod Messines z czerwca 1917 roku, w której Brytyjczycy odbili grzbiet po wysadzeniu pod niemieckimi pozycjami kilkunastu olbrzymich min.

Teren

Na zachód od Ypres i Bailleul ciągnie się łańcuch pojedynczych wzgórz, od Mont des Cats przez Mont Noir aż po wzgórze Kemmel. Od wzgórz Ypres odchodzi na południe niski grzbiet, na którym leżą wsie Wytschaete i Messines. Wznosi się on zaledwie kilkadziesiąt metrów nad okolicą, ale na płaskiej flandryjskiej równinie daje widok na dolinę Lys i tyły pozycji przeciwnika aż po Ypres. Kto go trzymał, ten panował nad okolicą.

Lys, płynąca w tym miejscu na granicy Francji i Belgii, była dla kawalerii poważną przeszkodą. Rzeka ma kilkanaście metrów szerokości, jest zbyt głęboka, by ją przejść w bród, a jej dolina jest poprzecinana rowami i podmokłymi łąkami. Brytyjska historia oficjalna przytacza w tym miejscu średniowiecznego kronikarza Froissarta, który już w XIV wieku pisał, że Lys można przekroczyć tylko w nielicznych miejscach, bo konie nie są w stanie podejść do bagnistych brzegów.

Tło

Na początku października Brytyjski Korpus Ekspedycyjny przechodził znad Aisne do Flandrii. 9 października dwie brytyjskie dywizje kawalerii połączono w korpus kawalerii pod dowództwem Allenby’ego. Miał on osłaniać przybycie III Korpusu generała Williama Pulteneya do Hazebrouck i posuwać się na jego lewym skrzydle, w stronę Ypres. Naczelny wódz brytyjski, marszałek John French, uzgodnił z generałem Ferdinandem Fochem, że wojska sprzymierzone ruszą na wschód i obejdą Niemców, przechodząc na północ od Lille.

Po stronie niemieckiej w rejonie tym działał IV Korpus Kawalerii generała von Hollena, złożony z trzech dywizji kawalerii, z kwaterą w Bailleul. Na początku października jego jazda przeszła przez Ypres i doszła aż pod Hazebrouck, ale cofnęła się na wzgórza wokół Bailleul. Tymczasem w okolice Lille nadciągały z południa korpusy piechoty 6 Armii księcia Ruprechta Bawarskiego.

Przebieg walk

12–14 października. 12 października brytyjska kawaleria natrafiła na Niemców na Mont des Cats, wzgórzu zwieńczonym budynkami klasztoru trapistów. Pod wieczór, po ciężkiej walce, zdobyły je pieszo pułki 3 Brygady Kawalerii. Wśród rannych, których Niemcy musieli zostawić, był książę Maksymilian Heski, siostrzeniec cesarza Wilhelma II, który wkrótce zmarł. Następnego dnia, gdy III Korpus walczył pod Meteren, kawaleria zajęła Mont Noir. 14 października Niemcy wycofali się za Lys. Brytyjczycy zajęli Kemmel, a potem Messines i Wytschaete, gdzie połączyli się z 3 Dywizją Kawalerii przybyłą spod Ypres. Tego dnia, jak podkreśla brytyjska historia oficjalna, po raz pierwszy od Szwajcarii do morza ciągnęła się nieprzerwana, choć na północy bardzo cienka linia sprzymierzonych.

15–18 października. Kawaleria próbowała przejść przez Lys między Armentières a Menin, by utorować drogę dalszemu natarciu. Zdobyła wsie Houthem i Hollebeke nad kanałem, a 16 października jej huzarzy wdarli się do Warneton, ale nie zdołali utrzymać miasteczka. Mosty były silnie bronione przez świeżą niemiecką piechotę z Wirtembergii, a korpus kawalerii nie miał haubic, którymi mógłby wykurzyć obrońców z domów. Brytyjczycy okopali się więc na lewym brzegu rzeki.

19–29 października. Inicjatywa przeszła w ręce niemieckie. Na całym froncie od La Bassée po morze Niemcy rozpoczęli natarcie nowymi korpusami. Dwie dywizje kawalerii Allenby’ego trzymały długi odcinek od Douve po kanał z Comines do Ypres, obsadzony rzadkimi łańcuchami spieszonych kawalerzystów. 22 i 23 października przybyła do nich z pomocą Brygada Ferozepore z indyjskiej Dywizji Lahore. Bataliony 57 Pułku Strzelców Wilde’a i 129 Pułku Beludżów weszły do okopów razem z kawalerią. Byli to jedni z pierwszych żołnierzy armii Indii Brytyjskich, którzy walczyli w Europie.

30 października. Szef niemieckiego sztabu generalnego, Erich von Falkenhayn, postanowił przełamać front na południe od Ypres. Już 27 października zapadła decyzja o utworzeniu nowego zgrupowania pod dowództwem generała Maxa von Fabecka, które 30 października przeszło do natarcia. Składało się ono z II Korpusu Bawarskiego, XV Korpusu, 6 Bawarskiej Dywizji Rezerwowej i 26 Dywizji wirtemberskiej, wspieranych przez ponad 250 ciężkich dział. Brytyjczycy mieli w tym czasie pod Ypres niespełna trzydzieści. 30 października Niemcy uderzyli na odcinku od Messines po Zandvoorde. Kawaleria straciła Hollebeke i musiała się cofnąć bliżej grzbietu.

31 października. O świcie wirtemberska 26 Dywizja zaatakowała Messines, bronione przez kilkanaście szwadronów spieszonej kawalerii i dwie kompanie 57 Pułku. Pierwsze natarcie odparto, ale po ciężkim ostrzale Niemcy wdarli się do miasteczka i spychali obrońców od domu do domu, aż po główną ulicę. W południe nadeszły dwa bataliony piechoty z II Korpusu, a na grzbiet na północ od Messines ruszył do kontrataku batalion London Scottish, pierwszy batalion ochotniczych Sił Terytorialnych, który wszedł do walki. Liczył około 750 ludzi, a tego dnia stracił 321 zabitych, rannych i zaginionych. Tego samego dnia pod Hollebeke szeregowiec 129 Pułku Beludżów Khudadad Khan obsługiwał karabin maszynowy aż do chwili, gdy wszyscy jego towarzysze zginęli, a on sam został ciężko ranny. Jako pierwszy żołnierz armii indyjskiej otrzymał Krzyż Wiktorii.

1 listopada. Po północy, w świetle księżyca, dziewięć batalionów 6 Bawarskiej Dywizji Rezerwowej zaatakowało Wytschaete, bronione przez około 400 kawalerzystów, a jednocześnie Niemcy uderzyli na grzbiet między Wytschaete a Messines. Wieś padła około 2.45 w nocy. Kawalerzyści i London Scottish bronili się w rozproszonych stanowiskach, ale Niemcy przenikali przez luki między nimi. Do rana grzbiet był w rękach niemieckich. Brytyjska kawaleria i nadciągająca francuska 32 Dywizja odbiły jeszcze Wytschaete, ale utrzymanie Messines, gdy grzbiet na północ od niego zajął przeciwnik, nie miało już sensu. O 9 rano 1 Dywizja Kawalerii bez przeszkód opuściła miasteczko i cofnęła się na następny grzbiet pod Wulverghem.

2 listopada. Niemcy ponowili natarcie i wyparli Francuzów z Wytschaete. Tymczasem nadciągały kolejne posiłki francuskie, 39 Dywizja i korpus kawalerii generała Conneau, a Francuzi przejęli od wyczerpanej brytyjskiej kawalerii dużą część jej odcinka. Tym dniem brytyjska nomenklatura kończy bitwę, choć walki na tym odcinku trwały nadal jako część bitwy pod Ypres.

W walkach o Wytschaete wzięła udział 6 Bawarska Dywizja Rezerwowa. W jej składzie był 16 Bawarski Rezerwowy Pułk Piechoty, zwany od nazwiska pierwszego dowódcy pułkiem Lista, w którym służył ochotnik Adolf Hitler. Pułk wszedł do walki 29 października pod Gheluvelt na wschód od Ypres. Na początku listopada przerzucono go na południe, pod Wytschaete i Messines, gdzie Hitler, od listopada goniec sztabu pułku, spędził kolejne miesiące wojny.

Straty

Osobnych, wiarygodnych danych o stratach w tej bitwie brak, bo walki na grzbiecie Messines płynnie łączyły się z bitwami pod Armentières i Ypres. Dla przykładu, w pierwszych dniach walk, do 18 października, korpus kawalerii stracił około 175 ludzi. W decydujących dniach straty były znacznie wyższe. Oprócz London Scottish w obronie Wytschaete 1 listopada dwa bataliony piechoty straciły w ciągu kilku godzin około 30 procent stanów. Po stronie niemieckiej jeden tylko wirtemberski 125 Pułk Piechoty, który zdobywał Messines, miał następnego dnia w trzech batalionach po około 200–300 ludzi.

Znaczenie

Bitwa pod Messines była pierwszą w tej wojnie, w której brytyjska kawaleria przez wiele dni walczyła pieszo w okopach jak piechota. Nieliczna i bez ciężkiej artylerii, trzymała długi odcinek frontu przeciwko wielokrotnie silniejszemu przeciwnikowi. Nie zdołała utrzymać grzbietu, ale zyskała czas na przybycie francuskich posiłków, a Niemcy nie przebili się do wzgórza Kemmel i dalej na tyły obrońców Ypres.

Utrata grzbietu Messines–Wytschaete miała jednak długotrwałe skutki. Z jego stoków Niemcy przez dwa i pół roku obserwowali pozycje brytyjskie na południe od Ypres. Odzyskanie go było głównym celem brytyjskiej ofensywy w czerwcu 1917 roku.