Krzyż Wiktorii

Krzyż Wiktorii (Victoria Cross) to najwyższe brytyjskie odznaczenie za męstwo okazane w obecności nieprzyjaciela. Niewielki brązowy krzyż z koroną, lwem i napisem „For Valour” mógł otrzymać każdy żołnierz i marynarz imperium, bez względu na stopień, wyznanie i kolor skóry. Żadna inna wojna nie przyniosła tylu nadań co wojna lat 1914–1918.

Odznaczenie dla wszystkich stopni

Krzyż ustanowiła królowa Wiktoria 29 stycznia 1856 roku, by uhonorować męstwo żołnierzy i marynarzy z wojny krymskiej, a pierwsze nadania sięgały wstecz do jesieni 1854 roku. Inaczej niż dawniejsze odznaczenia przysługiwał wszystkim stopniom, od szeregowca po generała. Z czasem prawo do niego dostali żołnierze kolonialni, a od 1911 roku także żołnierze indyjscy, którzy wcześniej mieli tylko własny Indyjski Order Zasługi. Według tradycji krzyże odlewano z brązu rosyjskich dział zdobytych pod Sewastopolem, ale badania metalu wykazały, że większość robionych od grudnia 1914 roku pochodzi z dwóch dział chińskich.

Wniosek składał zwykle oficer pułku lub okrętu, a musiało go potwierdzić trzech świadków. Szedł potem w górę przez kolejne szczeble dowodzenia, aż do ministra wojny i monarchy. Pierwotny statut nie mówił nic o nadaniach pośmiertnych, a w praktyce ich nie przyznawano. Zmieniła to wojna burska, a w latach Wielkiej Wojny pośmiertne krzyże były już czymś zwyczajnym, choć osobny przepis wprowadzono do statutu dopiero w 1920 roku.

W latach 1914–1918

Za tę wojnę przyznano, zależnie od sposobu liczenia, 626 lub 628 krzyży, prawie połowę z 1358 nadań w całej historii odznaczenia. Według zestawienia odznaczonych 159 z 627 ludzi otrzymało go pośmiertnie, mniej więcej co czwarty.

Krzyże trafiały do żołnierzy z całego imperium: według tego zestawienia 71 do Kanadyjskiego Korpusu Ekspedycyjnego i 63 do Australijczyków, a także do Nowozelandczyków, Nowofundlandczyków i żołnierzy indyjskich. Lotnicy dostali 19 krzyży, wśród nich Reginald Warneford, który w czerwcu 1915 roku zniszczył w powietrzu niemiecki sterowiec.

Jedne z pierwszych krzyży tej wojny otrzymali za obronę mostów w Nimy w bitwie pod Mons porucznik Maurice Dease, który zmarł z ran, i szeregowiec Sidney Godley. 31 października pod Hollebeke sipaj Khudadad Khan ze 129 Pułku zasłużył na niego jako pierwszy żołnierz armii indyjskiej. Porucznik Norman Holbrook dostał pierwszy w tej wojnie krzyż dla marynarza, gdy jego okręt podwodny B11 storpedował w Dardanelach pancernik Mesudiye. Za desant na Gallipoli 1 Batalion Lancashire Fusiliers przeszedł do legendy jako zdobywca „sześciu Krzyży Wiktorii przed śniadaniem”.

Wiele krzyży przyznano poległym. W bitwie jutlandzkiej dostali je pośmiertnie major piechoty morskiej Francis Harvey, który śmiertelnie ranny kazał zalać komory amunicyjne swojej wieży, i szesnastoletni marynarz Jack Cornwell, który do końca bitwy trwał przy dziale. Lekarz Noel Chavasse otrzymał krzyż dwa razy, za drugim razem pośmiertnie, za walki o grzbiet Pilckem w 1917 roku. W tej wojnie drugie nadanie dostał jeszcze tylko Arthur Martin-Leake, który pierwszy krzyż zdobył w wojnie burskiej. Bywało, że jeden dzień przynosił kilka krzyży: za 2 września 1918 roku, przełamanie linii Drocourt–Quéant, otrzymało go siedmiu Kanadyjczyków.

Krzyż i order

Brytyjski krzyż różnił się od niemieckiego odpowiednika, Pour le Mérite, czymś zasadniczym. Pruski order dostawali wyłącznie oficerowie, i to raczej za dowodzenie i sukcesy, na przykład liczbę zatopionych statków albo zestrzelonych samolotów, niż za pojedynczy czyn. Krzyż Wiktorii nagradzał właśnie konkretny akt odwagi, bez względu na stopień. Krótko przed powstaniem Royal Air Force w 1918 roku król Jerzy V zgodził się, by wszystkie rodzaje sił zbrojnych nosiły go na tej samej karmazynowej wstążce, choć wcześniej marynarka miała granatową. Po wojnie dominia długo pozostały przy brytyjskim krzyżu: własne, niemal identyczne odpowiedniki ustanowiły Australia, Kanada i Nowa Zelandia dopiero w latach 1991–1999.