Sanusijja

Sanusijja to sufickie bractwo muzułmańskie, które w czasie I wojny światowej było faktycznym panem wnętrza libijskiej Cyrenajki. Od 1911 roku walczyło z Włochami, a w latach 1915–1917, namówione i uzbrojone przez Turków i Niemców, prowadziło wojnę z Brytyjczykami na zachodniej granicy Egiptu. W źródłach brytyjskich występuje jako Senussi.

Bractwo pustyni

Bractwo założył w 1837 roku w Mekce uczony urodzony w Algierii, Muhammad ibn Ali as-Sanusi, zwany Wielkim Sanusim. Osiadł potem w Cyrenajce, a w 1855 roku przeniósł swój ośrodek do oazy Al-Dżaghbub, z dala od oczu tureckich urzędników. Surowa, prosta nauka bractwa trafiła do Beduinów, a jego zawije, ośrodki modlitwy i nauki, rozsiały się po oazach Sahary. Gdy w 1902 roku zmarł syn założyciela, zostawił ich 146, a wszystkie plemiona Cyrenajki, skłócone między sobą, uznawały jednego przywódcę. Został nim Sajjid Ahmad asz-Szarif, który rządził w zastępstwie młodszego kuzyna, Muhammada Idrisa. Wpływy bractwa sięgały przez pustynię aż do Darfuru, którego sułtan porozumiewał się przez nie z wrogami Wielkiej Brytanii.

Gdy w 1911 roku Włochy zaatakowały Trypolitanię i Cyrenajkę, bractwo przyłączyło się do walczących z nimi Turków i plemion. Pokój z 1912 roku nic dla niego nie zmienił. Wspierane przez tureckich oficerów, którzy zostali w kraju, walczyło dalej, a wiosną 1915 roku powstanie ogarnęło także Trypolitanię. Według części opracowań latem Włosi trzymali tam już tylko kilka miast na wybrzeżu. Wspieranie bractwa było jednym z zarzutów, którymi Włochy w sierpniu 1915 roku uzasadniły wypowiedzenie wojny Turcji.

Wojna z Brytyjczykami

Sajjid Ahmad długo żył w zgodzie z Brytyjczykami w Egipcie. W lutym 1915 roku przybyli do niego Nuri bej, przyrodni brat Envera Paszy, i Dżafar al-Askari. Wyszkolili regularne oddziały bractwa, muhafizija. Sułtan nadał szejkowi tytuł wezyra i upoważnił go do ogłoszenia świętej wojny, a broń i oficerów dowoziły statki i niemieckie okręty podwodne. Według Dżafara szejka przekonały dopiero niemieckie pieniądze i nacisk Envera. W listopadzie 1915 roku ludzie bractwa zaatakowali As-Sallum, a Brytyjczycy wycofali posterunki do Marsa Matruh.

Bractwo miało wzniecić powstanie w Egipcie i związać na zachodzie wojska potrzebne nad Kanałem Sueskim. Powstanie nie wybuchło, choć przyłączyła się część Beduinów z plemienia Aulad Ali. Po potyczkach w grudniu i styczniu rozstrzygnęła bitwa pod Agagią 26 lutego 1916 roku, w której Dżafar trafił do niewoli, a w marcu Brytyjczycy odzyskali As-Sallum. Wojna przeniosła się do oaz Pustyni Zachodniej. Brytyjskie samochody pancerne i lekkie patrole odebrały bractwu w październiku Dachlę, a w lutym 1917 roku rozbiły jego obóz pod Siwą.

Idris zamiast Ahmada

Klęski osłabiły szejka i wzmocniły jego kuzyna Idrisa, który od początku sprzeciwiał się wojnie z Wielką Brytanią. W kwietniu 1917 roku Idris zawarł porozumienie z Brytyjczykami w Akramie koło Tobruku i modus vivendi z Włochami, a obie strony uznały go za głowę bractwa. Sajjid Ahmad w sierpniu 1918 roku odpłynął okrętem podwodnym do Konstantynopola. W 1920 roku Włosi uznali Idrisa za emira Cyrenajki, w latach dwudziestych bractwo znów walczyło z nimi zbrojnie, a w 1951 roku Idris został królem niepodległej Libii.