Kanał Sueski w I wojnie światowej

Kanał Sueski był w czasie I wojny światowej najważniejszą drogą komunikacyjną imperium brytyjskiego: najkrótszym połączeniem Europy z Indiami i Australią, którym płynęły transporty wojsk na fronty. Dlatego Turcy i Niemcy dwa razy próbowali go przerwać, w lutym 1915 i w sierpniu 1916 roku, i dwa razy zostali odparci. Brytyjczycy zaczęli od obrony samych brzegów, a skończyli na marszu przez Synaj do Palestyny. Kanał przez całą wojnę pozostał otwarty, a wokół niego wyrosła wielka baza wojsk imperium.

Droga do Indii (1914)

Kanał, otwarty w 1869 roku, prowadziła francuska spółka. Biegł przez Egipt, który formalnie wciąż podlegał sułtanowi, ale od 1882 roku był okupowany przez Brytyjczyków. Konwencja zawarta w Konstantynopolu w 1888 roku gwarantowała swobodę żeglugi w czasie wojny i pokoju, a Wielka Brytania zgodziła się wprowadzić ją w życie dopiero w 1904 roku, w porozumieniu z Francją. Niemcy nazywali kanał „żyłą szyjną” imperium. Brytyjska historia oficjalna działań w Egipcie pisze, że leżąc w pół drogi między Anglią a Indiami, był najważniejszym węzłem na szlakach komunikacyjnych świata.

Gdy wybuchła wojna, nieprzyjacielskie statki handlowe uciekły do kanału przed brytyjskimi krążownikami. Część kapitanów nadużywała radiostacji, więc je rozmontowano. W końcu uznano, że kanał nie daje prawa azylu: rząd egipski kazał statkom opuścić swoje wody i odprowadził je poza granicę trzech mil, za którą mogły je zająć okręty sprzymierzonych. Jesienią 1914 roku przez Suez przechodziły wojska z Indii zmierzające do Francji, a 1 grudnia na redzie Suezu stanęły statki z Australijczykami i Nowozelandczykami, których zatrzymano w Egipcie.

Wojna z Turcją w listopadzie 1914 roku zmieniła położenie kanału. Brytyjczycy ogłosili w Egipcie stan wojenny, a w grudniu protektorat, zrywając więź kraju z sułtanem. Spółka kanału, dotąd ostrożna wobec walczących stron, oddała wtedy sprzymierzonym do dyspozycji swoje zasoby, w tym małe jednostki pływające. Od wschodu kanałowi groziła teraz armia osmańska z Palestyny, od której oddzielała go tylko pustynia Synaj.

Obrona na brzegach (1914–1915)

Brytyjczycy postanowili bronić kanału na jego własnej linii. Brzegi obsadziły dwie dywizje indyjskie, wzmocnione egipską artylerią, a na kanale i jeziorach stanęły brytyjskie i francuskie okręty, które miały służyć jako pływające baterie. Pod koniec listopada 1914 roku przekopano wał pod Port Saidem i woda zalała nisko położoną równinę na wschodzie, zamykając przystęp do około 20 mil kanału.

Pierwszy atak przyszedł na początku lutego 1915 roku. Armia Dżemala Paszy przeszła pustynię z blaszanymi pontonami i w nocy z 2 na 3 lutego spróbowała przeprawić się pod Ismailią. Na zachodni brzeg dotarły tylko trzy pontony, a po dniu walk Turcy się wycofali. Żegluga ucierpiała niewiele, bo w dniach zagrożenia kanał zamykano na noc i otwierano rano. Egipt, wbrew nadziejom Turków, nie powstał przeciw Brytyjczykom.

Przez resztę 1915 roku bawarski oficer Friedrich Kress von Kressenstein wysyłał przez pustynię małe oddziały, które stawiały miny i niepokoiły obrońców. Raz im się udało: 30 czerwca statek Teiresias wszedł na minę na Małym Jeziorze Gorzkim i stanął w poprzek toru wodnego, ale spółka kanału otworzyła go jeszcze tej samej nocy. Egipt stał się tymczasem zapleczem wyprawy na Gallipoli, a na przełomie 1915 i 1916 roku wróciły nad kanał wojska ewakuowane z półwyspu.

Obrona z pustyni (1916)

Pod koniec 1915 roku Brytyjczycy uznali, że linia obrony musi leżeć tak daleko na wschodzie, by artyleria przeciwnika nie sięgała kanału. W marcu 1916 roku dowództwo wszystkich wojsk w Egipcie objął generał Archibald Murray, który poszedł dalej. Z Al-Kantary budował w głąb Synaju kolej i wodociąg, by zająć oazy na północy półwyspu i odebrać przeciwnikowi wodę. W lipcu przez pustynię ruszyła druga wyprawa osmańska, wsparta przez Niemców i Austriaków. 4–5 sierpnia załamała się pod Romani, około 35–40 kilometrów od kanału. Była to ostatnia osmańska próba zagrożenia kanałowi.

Za wojskiem szła wielka budowa. Według historii oficjalnej przez pustynię ułożono setki mil torów, dróg i rurociągów, a Kantara, pustynna wioska nad kanałem, wyrosła w wielki port. Ciężar prac nieśli w dużej mierze egipscy robotnicy. Jesienią 1916 roku sam Korpus Pracy liczył u Murraya około trzynastu tysięcy ludzi, a w kolejnych latach chłopów werbowano do niego coraz częściej pod przymusem.

Zaplecze frontu palestyńskiego (1917–1918)

Po Romani inicjatywa przeszła na Brytyjczyków. Jeszcze marsz na Al-Arisz pod koniec 1916 roku miał tylko lepiej osłonić kanał. Według historii oficjalnej rząd zaczął myśleć o podboju Palestyny dopiero po pierwszej bitwie o Gazę w marcu 1917 roku. Odtąd kanał był zapleczem kampanii synajsko-palestyńskiej. Kolej wzdłuż niego łączyła Port Said, główną bazę wojsk w Palestynie, z Suezem, do którego przypływało zaopatrzenie ze Wschodu, a w lipcu 1918 roku nad kanałem stanął most kolejowy.

Kanał był też argumentem w polityce. Palestyna pod brytyjską opieką miała osłaniać go od wschodu i był to jeden z powodów, dla których Londyn w listopadzie 1917 roku poparł syjonistów deklaracją Balfoura. Po wojnie zwolennicy skupienia sił na froncie zachodnim przekonywali, że Wielka Brytania powinna była przez cały czas tylko utrzymywać kanał otwarty, bo nic innego na Bliskim Wschodzie nie było warte kosztów ani ryzyka.

Po wojnie

Wojna umocniła brytyjską kontrolę nad kanałem. Rozgoryczenie Egipcjan latami stanu wojennego i przymusowej pracy wybuchło w 1919 roku powstaniem, ale na mocy traktatu z 1936 roku Brytyjczycy zachowali nad nim władzę. Ich obecność wojskowa w Egipcie trwała do 1956 roku. W tym samym roku Egipt znacjonalizował spółkę kanału.